कार्ल माक्र्सका अन्तरंग मित्र एंगेल्स

सन्दर्भ " अगस्त ५ अर्थात् एंगेल्स स्मृति दिवस ।

झपट रानाभाट
श्रावण २०, २०७९

कार्ल माक्र्स र एंगेल्सबीच यस्तो मित्रता थियो कि जसको विश्वमा कुनै उदाहरण पाइँदैन । माक्र्स स्वयं त्यो मित्रतालाई यूनानी पौराणिक कथामा वर्णित साथीत्व जस्तो मान्थे । यस मित्रतामा आरम्भदेखि अन्तिमसम्म एंगेल्सले नै ज्यादा त्याग, सहयोग र सहायता गरेको देखिन्छ । त्यसैले त्यो एकपक्षीय मित्रतालाई आलोचकले माक्र्सद्वारा एंगेल्सको लगातार भावनात्मक, वैचारिक र आर्थिक शोषण पनि भन्थे । तर, जवानीमा भएको मित्रता बाल्यपनको मित्रता समान बूढेसकालसम्म निरन्तर निर्वाध र सदाबहाररुपले जारी रह्यो ।

दुवैको पहलिो भेट सन् १८४२ मा पेरिसमा भएको थियो । त्यो भेट निकै सानो र शिष्टाचार भेट थियो । जसमा माक्र्स एंगेल्ससँग खासै प्रभावित भएका थिएनन् । पछि एंगेल्सका केही लेखहरु माक्र्सले अध्ययन गरे । ती लेखमा माक्र्सलाई एक विशेष प्रकारको वैचारिक ताप अनुभव भयो । त्यसपछि माक्र्सले पत्रमित्रता सुरु गरे । ती पत्रहरुले दुवै जनाबीचको परिचयलाई त गहिरो बनायो । वैचारिक सहमति सिलसिला पनि उत्तिकै रूपमा सुरु भयो । सन् १८४४ मा एंगेल्स पेरिसमा माक्र्सकोमा आएर ९/१० दिनसम्म बसे । त्यसबेला दुवैको सम्बन्धमा निकै महत्वपूर्ण सावित भए । ती दिनहरुमा हरेक मुद्दा माथि खुलेर कुराकानी भो । दुवैले एकअर्काको वैचारिक क्षितिज र गहिराइ बुझे । सबैखाले सैद्धान्तिक र ब्यावहारिक मुद्दामाथि जमेर कुरा भयो । जसले दुबैलाई एकअर्काको नजिक तुल्यायो । दुबै जनाबीच एक यस्तो वैचारिक तालमेल बन्यो, जुन अघिल्ला कामको आधार पनि बन्यो । अन्तिमसम्म उस्तै चलिरह्यो ।

माक्र्स झैं एंगेल्स पनि जर्मनका थिए । उनको जन्म जर्मनीको राईन प्रान्तको वार्गेन सहरमा भएको थियो। इङ्ल्यान्डका मिलहरुमा एंगेल्सका बुवाको साझेदारी थियो । आर्थिक रूपमा एंगेल्स अत्यन्तै वैभवशाली थिए । एंगेल्सका बुवा पढाइलेखाइ सकाएर छोरालाई आफ्नो व्यापार, व्यवसायमा लगाउन चाहन्थे । बुवालाई छोराको मष्तिष्कमा आएको विचारको उथलपुथलको अनुमान नै थिएन । माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेपछि कारोबारको राम्रो तालिम लिन एंगेल्सलाई बाहिर पठाइयो । एंगेल्स ती सबै कुरा गर्न चाहन्थेनन् । त्यही पनि सिक्ने । त्यो एक मौका थियो । त्यसैले एंगेल्सले त्यो अवसरलाई खेर जान दिएनन् ।

एंगेल्समा निरीक्षण परीक्षण र विश्लेषण गर्ने प्रवृत्ति सुरुदेखि नै थियो । त्यो बानी पछिका वर्षमा झन् बढ्यो । फलस्वरूप वहाँ आफ्नो किशोरवस्थामा नै लेख लेख्न थाले । एंगेल्सको अध्ययन जारी मात्र रहेन । झन् झाँगियो । कार्ल माक्र्स झैं लगातार पुस्तक र पत्रपत्रिका पढिरहन्थे । लेखिरहन्थे । अध्ययन र लेखनका ती सामग्रीमा त्यस्ता किताब पनि सामेल हुन्थे, जसमाथि जर्मनीमा प्रतिबन्ध लागेको थियो । एंगेल्सले सैनिक शिक्षा समेत हासिल गरेका थिए । झन् अगाडि बढ्दा त्यो शिक्षाले कार्ल माक्र्स र एंगेल्सका सैनिक मामिलासम्बन्धी लेखनमा ठूलो मद्दत गरेको थियो ।

कार्ल माक्र्स झैं एंगेल्सले पनि राइन समाचारपत्रका लागि लेख्न सुरु गरे । पछि महत्वपूर्ण मुद्दामाथि समर्थन वा विरोधमा लेख लेख्न थाले । एंगेल्सको सोच पनि परिवर्तनकामी, अन्याय, अत्याचार र शोषणविरोधी थियो ।

माक्स र एंगेल्स एकअर्कामा परिचित र हेलमेल भैसकेपछि दुबैको सहविचार यात्रा आरम्भ भयो । आपसमा तीव्रतापूर्वक वैचारिकरुपले एकअर्काको नजिक भए । सँगै मिलेर मजदुर संघर्षलाई तीव्र गर्ने र सही पहिचान बनाउने पुस्तकहरु लेख्न थाले ।

वास्तवमा एंगेल्स गम्भीर प्रकृतिका व्यक्तित्व र एक गम्भीर अध्येता पनि थिए । सानो उमेरमै एंगेल्सले धेरै किताब पढिसकेका थिए । एंगेल्स २० वटा भाषाका ज्ञाता थिए । त्यति धेरै भाषाहरुको जानकारीले स्वाभाविकरूपमा पार्टी निर्माण र त्यसका तमाम कामहरुको लागि उपयोगी हुन्थे नै । कार्ल माक्र्सको लेखनमा पनि एंगेल्सको बहुभाषा ज्ञानले ठूलै मद्दत पुर्‍यायो ।

मित्रताको आरम्भका वर्षमा माक्र्स र एंगेल्स दुबैले एक्ला–एक्लै बस्नु परेको थियो । पछि एंगेल्स लण्डनमा स्थायी रुपमा बस्न थालेपछि माक्र्सले त्यसलाई वरदान ठाने एंगेल्स माक्र्सको एक अत्यावश्यक भाग जस्तै थिए । यथार्थमा कार्ल माक्र्सले आफ्ना रचनात्मक र आत्मीय क्षणहरुमा एंगेल्सको भरपूर उपयोग गरे । एंगेल्स माक्र्सको प्रतिभाबाट शुरुदेखि नै प्रभावित थिए । एंगेल्स कार्ल माक्र्सको अध्ययन, तर्क, विश्लेषण र विचारदृष्टिका प्रशंसक थिए । एंगेल्सले यसलाई खुलेआम स्वीकारेका थिए । माक्र्सको त्यो प्रतिभा फक्रिन र आफ्नो क्षमतासिद्द गर्नमा एंगेल्सले वास्तवमै उल्लेख्य सहयोग गरे ।

गम्भीर अध्येता र श्रेष्ठ लेखकको अतिरिक्त एंगेल्स एक उत्कृष्ट संगठनकर्ता समेत थिए । जर्मनी, फ्रान्स, इङल्याण्ड, बेल्जियम र अन्य कैयौं देशहरूमा मजदुर चेतना विकसित गर्ने र तिनीहरूलाई संगठित गर्ने काम एंगेल्सले गरे । कार्ल माक्र्ससँगै उनी पनि मजदुरको मुक्ति अभियानमा पूरै निष्ठाका साथ लागेका थिए ।

मजदुरको मुक्तिको सपना माक्र्स झैं एंगेल्सको आँखाको पनि एकमात्र सपना थियो । यसलाई वास्तविकतामा बदल्ने कोसिसमा एंगेल्स निरन्तर लागेको पाइन्छ । संगठनको प्रत्येक मामिलामा माक्र्स र एंगेल्स एकअर्कामा सहमत थिए । यद्यपि एंगेल्स माक्र्सका सबै दिशानिर्देशहरुलाई मान्थे । एंगेल्सले संगठनभित्र माक्र्सको विरुद्ध छेडिएका तमाम लडाइँहरु आफैं पनि लडे ।

लण्डनमा स्थायीरुपले बस्न थालेपछि कार्ल र एंगेल्सको नियमित भेटघाट हुन थाल्यो । एंगेल्स पहिले पनि सामान्यतया माक्र्स परिवारको पाहुना हुने गर्थे ती दिन पूरै माक्र्सको परिवारको लागि धेरै खुशीका दिन हुने गर्थे । फर्केर गएपछि दुबै पत्राचारको माध्यमबाट एकाअर्कासँग जोडिएर रहन्थे । ती पत्रहरु खासमा विचार विनिमयको साधन हुन्थे । कार्ल माक्र्सका प्रत्येक सैद्धान्तिक मान्यताहरु पहिलोपटक तिनै पत्रहरुमा व्यक्त भएका हुन्थे ।

मजदुरको मुक्तिको सपना माक्र्स झैं एंगेल्सको आँखाको पनि एकमात्र सपना थियो ।

एंगेल्सको आर्थिक अवस्था आफ्ना बुवाको व्यापार–व्यवसायको कारणले सुरुदेखि नै निकै राम्रो थियो । एंगेल्सले आफ्नो राम्रो स्थितिको प्रयोग माक्र्सलाई सहयोग दिनमा गर्नुभो । एंगेल्सका कुनै सन्तान थिएनन् । वहाँकी जीवनसंगीनीको मृत्यु धेरै पहिल्यै भएको थियो । एंगेल्स निजी पीडाका हरेक दर्दनाक क्षणहरुमा आफ्नो मित्रको उपस्थितिको जरुरत महसुस गरे पनि माक्र्स एंगेल्सका प्रत्येक दर्दमा जान सक्थेनन् ।

एंगेल्सको जीवनको सबैभन्दा ठूलो योगदान माक्र्सलाई गरिएको उनको मद्दत हो । कार्ल माक्र्स जीवनभर आर्थिक आँधीमा फसिरहे । कार्लको पूरै जिन्दगी समस्याग्रस्त रह्यो । आपतकालीन दिनमा नै एंगेल्स कार्ल माक्र्सको सबैभन्दा ठूलो सहयोगी सावित बने । जिन्दगीभर आफ्ना मित्रलाई मद्दत पुर्‍याइरहे । कार्ल माक्र्सको सिंगो परिवार समस्यामा फसेपछि एंगेल्स कुनै भगवान् वा देवदूत झैं आफ्नो सहायता लिएर उपस्थित हुन्थे । पछि त एंगेल्सले कार्लको परिवारलाई नियमितरुपले सहायता पु¥याउने सिलसिला सुरु गरे । यो सहायताको कहिल्यै पनि कुनै हिसाबकिताब राखिएन । न त, कहिल्यै हिसाब तिरियो ?

आखिर एंगेल्सले यसरी कार्ल माक्र्सको किन हिफाजत गरे ? आखिर मद्दत गर्ने पनि एक हद वा सीमा हुनुपथ्र्यो भन्ने कुरा बुझ्न साह्रो पर्न सक्छ ।

अर्कोतर्फ कार्ल माक्र्सको तर्फबाट सोच्ने हो भने के सवाल उत्पन्न हुन सक्छ भने जतिसुकै समस्यामा परे पनि कुनै व्यक्तिले त्यस किसिमको लगातारको मद्दत कसरी स्वीकार गर्न सक्छ ? आखिर स्वाभिमान जस्तो पनि त कुनै चीज हुन सक्छ ।

यदि माक्र्स र एंगेल्स बीचको सोच, आत्मीयता र अनन्यताका अन्तःसूत्रलाई राम्रोसँग बुझ्ने हो भने सम्पूर्ण कुरा आफैं स्पष्ट हुन्छन् । उनीहरुबीच मित्रताको पूरै भवन खडा भएको थियो । वास्तवमा उनीहरु दुबै जनाको मित्रताले एक यस्तो उचाइ हासिल गरेको थियो, जहाँ पुगेर हरकिसिमका व्यक्तिगत सम्पत्ति वा निजत्व आफैं समाप्त हुन्छन् । आफ्नो वा अरुको भन्ने केही बाँकी रहँदैन । यी सबै कुरा व्यक्तिगत नातामा मात्र होइन, बरु सोच र लेखनको धरातलमाथि सबै कुरा साझा थियो ।

एंगेल्सको मद्दतबाट नै माक्र्सको ‘पुँजी’ जस्तो महान लेखन सम्भव हुन सक्यो । यदि एंगेल्सको त्यस किसिमको सहयोग नमिलेको भए माक्र्स निश्चितरूपमा मर्थे भन्ने लेनिनको भनाइ पनि सही नै हो । माक्र्स बिरामी भएपछि एंगेल्सले उपचार व्यवस्था गरे । उपचार गर्ने मामिलामा माक्र्स केही उदासीन थिए । त्यस्तो अवस्थामा जरुरी हुँदा एंगेल्स कार्ल माक्र्ससँग रिसाए । उपचारप्रति कार्लको लापरबाही देखेर एंगेल्सलाई धेरै रिस उठ्थ्यो ।

आफ्नो साथीलाई निरन्तर सहयोग गर्न सकियोस् भनेर एंगेल्सले पहिले आफ्नो आएको सही ब्यवस्था गरे । पछि माक्र्सलाई नियमित सहायता दिन थाले । कार्ल माक्र्सलाई आफ्नो मित्रको त्यो सहयोगको महत्व राम्रोसँग थाहा थियो ।

माक्र्सको परिवारको लागि उनले बाँचुन्जेल सहयोग गरे । त्यतिमात्र हैन, कार्लको मृत्यु पछि पनि निरन्तर कार्लको परिवारलाई सहायता गरे । माक्र्सको मृत्यु पश्चात एंगेल्स माक्र्स परिवारको अभिभावक बने । त्यसको अतिरिक्त कार्लको अप्रकाशित साहित्यलाई सामुन्ने ल्याउने काम समेत गरे ।

माक्र्सको ज्यान लिने हरेक वेदनाका क्षणहरुमा एंगेल्स बराबर उपस्थित हुन्थे । चाहे माक्र्सको जेठो छोरा एडगरको मृत्युको क्षणमा होस् वा सहधर्मिनी जेनीको मृत्युको क्षणमा । प्रत्येक मौकामा एंगेल्सले पूरै जिम्मेवारी र कर्तव्यबोधका साथ मित्रता र असल साथीको भूमिका अदाहा गरे ।

यसरी एंगेल्स माक्र्स परिवारको अनिवार्य अंग बनेका थिए । कार्ल माक्र्सको पूरै परिवारले एंगेल्सको अपरिहार्य आवश्यकता महसुस गथ्र्थो नै। कार्ल माक्र्सकी जीवनसंगीनी जेनीले समेत एंगेल्सको विशेष सम्मान गर्थिन् । एंगेल्स पनि जेनीको गाम्भीर्यता, बुद्धिमता र मजदुर आन्दोलनप्रतिको समर्पण, त्याग, बलिदान र निष्ठाबाट विशेष प्रभावित थिए । कार्लमाक्र्सका छोरीहरुलाई पनि एंगेल्स बराबर दिशानिर्देश गर्थे ।

फ्रेडिक एंगेल्स लन्डन आएपछि दुवै जना सामान्यतया सँगै बस्ने गर्थे । दुबै जनाको घर केही दूरीमा मात्र थियो । प्रायः बेलुकी दुबै जनाको भेट र कुराको निरन्तर सिलसिला चल्थ्यो । ती कुराका विषयको कुनै सीमा हुँदैनथ्यो ।

राजनीति, इतिहास, अर्थशास्त्र, विज्ञान, साहित्य, सैनिक मामिला, प्रशासन, मजदुर आन्दोलन आदि तमाम विषयमाथि उनीहरु घोत्लिएर छलफल गरी निष्कर्ष निकाल्थे । एकअर्काका विचार र सल्लाहलाई आत्मसात गर्ने बानी थियोे ।

कार्ल माक्र्सले आफ्ना सबै रचनाका महत्वपूर्ण मुद्दाहरुमा एंगेल्सको राय सल्लाह लिने गर्थे । दुबैजना मिलेर कैयौं पुस्तकहरु तयार पारेका थिए । एंगेल्सको त्यो नै बैचारिक समानताको प्रमाण थियो ।

एंगेल्सले माक्र्ससित मिलेर त लेखेकै थिए, यो बाहेक उनले धेरै लेखहरु माक्र्सको तर्फबाट माक्र्सको नाममा पनि लेखे । कार्ल माक्र्सलाई जुन समयमा ‘न्यूयोर्क डेली ट्रीब्यून’ को लागि लेख्ने काम मिल्यो, त्यसबेला माक्र्स आफ्नो ग्रन्थ ‘पुँजी’ लेखनमा ब्यस्त थिए । माक्र्ससँग अखबारको लागि लेख्ने समय थिएन ।

सैनिक मामिला, रसायन, जीव र भौतिक शास्त्र जस्ता विषयहरुमा एंगेल्स पारंगत थिए । तसर्थ यी विषयबारे एंगेल्सले मात्र लेख्न सक्थे । जब कि इतिहास, दर्शन, अर्थशास्त्र जस्ता बिषयहरुमा लेख्ने काममा माक्र्सको विशेष दख्खल थियो ।

विश्व सर्वहारावर्गीय आन्दोलनका २ महान दार्शनिक माक्र्स र एंगेल्स दुबै जनाको लेखन निजी प्रसिद्धि, निजी महत्वाकांक्षा वा निजी सन्तुष्टिको लागि थिएन । उनीहरु लेखनलाई मेहनतको लडाइँको एक अत्यावश्यक हतियार झैं लिइरहन्थे ।

यसकारण उनीहरुको लागि कसको नामले वा कसको लागि लेखिरहेको छ भन्ने कुराले किंचित फरक पर्थेन । त्यसकारण एंगेल्सले माक्र्सको लागि लेखे पनि माक्र्सले एंगेल्सका विचारलाई आफ्नो काममा बराबर महत्व र स्थान दिन्गे ।

माक्र्सले एंगेल्सको बहुज्ञता र बौद्धिक तीव्रतालाई भित्रैबाट मन पराउँथे। माक्र्सका बहुआयामिक प्रतिभाबाट निकै प्रभावित थिए, एंगेल्स । दुबै मिलेर सारा मानवमुक्तिको सूत्र पत्ता लगाउन आफ्ना क्षमताहरुको उपयोग गरेका थिए ।

माक्र्सले आफू जीवित छँदा ‘पुँजी’ को एकखण्ड मात्र छापे । बाँकी खण्डहरुको काम त धेरै गरिसकिएको थियो तर अन्तिम ड्राफ्टहरु तयार हुन बाँकी थियो । जेनी माक्र्सको मृत्यु, कार्ल आफैं रोगी र शारीरिक असक्षमताका कारणले कार्लले शेष काम गर्न सक्थेनन् भन्ने एंगेल्सलाई राम्रै हेक्का थियो । माक्र्सलाई पनि आफूले त्यसपछि नसक्ने राम्रोसँग थाहा थियो । तसर्थ माक्र्सले सम्पूर्ण सामग्रीहरु एंगेल्सलाई सुम्पिए, किताबको अगाडिको खण्ड तयार गर्नका लागि ।

माक्र्सका अधूरा काम एंगेल्स बाहेक अरुले पूरा गर्ने ल्याकत राख्ने कुरा सम्भव थिएन । एंगेल्सले आफ्नो सम्पूर्ण ऊर्जा प्रयोग गरेर ती पाण्डुलिपि ठीक माक्र्सको दृष्टि र सोचनुरुप तयार पारे । यतिमात्र हैन, माक्र्सपछि माक्र्सका अरु धेरै अप्रकाशित साहित्य एंगेल्सका प्रयासबाट नै प्रकाशित हुन सके । एंगेल्स जहिलेसम्म बाँचे ,मजदुरहरुको मुक्तिको अभियानमा त निरन्तर लागे । त्यसको अतिरिक्त आफ्ना अभिन्न मित्र कार्ल माक्र्सका अधूरा काम पूरा गर्न उत्तिकै खटे ।

माक्र्सको देहावसानपछि एंगेल्स एक्लो बने तर मानवमुक्तिको सपनालाई यथार्थमा बदल्ने अभियानमा लागेर एक्लोपन बिर्सिए यसकारण मित्र हुनु त कार्लमाक्र्स र एंगेल्स जस्तो ।

आज अगस्त ५ । एंगेल्स स्मृति दिवस हो । विश्व सर्वहारा मुक्ति आन्दोलनका महान् नेता एंगेल्सप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली ।

Related News

सम्बन्धित समाचार

  • भूउपयोग कार्यविधि कार्यान्वयनका चुनौती

    खडानन्द लामिछाने श्रावण १७, २०७९
    मानव सभ्यताको विकाससँगसँगै विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न आरोहण अवरोध पार गर्दै मानव समाज वर्तमान अवस्थामा आइपुगेको छ । मानिसले ढुंगेयुग र…
  • गण्डकी प्रदेशका धार्मिक सांस्कृतिक सम्पदा : सांस्कृतिक ऐना

    लोकचन्द्र खनाल श्रावण १६, २०७९
    संस्कृति सभ्यताको जननी हो । संस्कृतिभित्र मानव जीवनका सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक, आर्थिक, भौतिक, भाषिक आदिको अभिव्यक्तिका साथै भाषा, कला, साहित्य,…
  • पोखराको नाग पोखरीमा नागपञ्चमी मेला

    शिवप्रसाद गौतम श्रावण १५, २०७९
    यो संसारमा शास्त्रहरूका अनुसार चौरासी लाख जुनी छन् । त्यसमध्ये सर्प पनि एक हो । घस्रेर हिँड्ने हात खुटा नभएको…
  • काहूूँँ डाँडा कि कोट ?

    मदन भण्डारी श्रावण १५, २०७९
    डाँडापाखा वन चहुरमा घाम लागिरहेछ लाखौंलाखौं सुख र दुखमा लोक लागिरहेछ यस्तो बेला नबस घरमा निस्क आलस्य फाली तन्नेरी हे…
  • सेलुलाइटिसको आक्रमण सामना गर्दा

    प्रा.डा. कृष्ण के.सी. श्रावण ११, २०७९
    स्वास्थ्य विज्ञानको इतिहासमा धेरै पहिलादेखि पकड जमाएर गजधम्म रूपमा बसेको व्यथा भए तापनि सेलुलाइटिसबारे मलाई हालसम्म जानकारी नै थिएन ।…

hero news full width