मतदान किन गर्ने ?

सुदीप घिमिरे
वैशाख १९, २०७९

स्थानीय निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा मतदान दिने वा नदिने भन्ने विषयमा चर्चा हुन थालेको छ । कतिपयको तर्क छ जसलाई मत दिए पनि, जुन पार्टीलाई दिए पनि केही गर्ने होइनन्, के का लागि मतदान गर्ने ? कतिपय त मतदान नदिने भनी बसेको छन् । कतिपय सर्वसाधारणले भने मतदान दिन पाउनु आफ्नो अधिकार भएको स्वीकार गर्दछन् । यस लेखमा मतदान भनेको के हो, किन मतदान गर्ने भन्ने विषयमा चर्चा गरिएको छ ।

मतदान भनेको के हो ?

प्रतिनिधि छनोटका लागि मतपत्रमा मतदान गरी मतपेटिकामा मतपत्र खसाउने कामलाई मतदान भनिन्छ । मतदान गर्नु भनेको प्रजातान्त्रिक मुलुकमा नागरिकको कतव्र्य हो । त्यसैले आफूलाई मन परेको उम्मेदवार वा पार्टीका उममेदवारलाई मत दिनु भनेको मतदाताको अधिकारको रुपमा लिइन्छ ।

नेपालको संविधान २०७२ ले मतदान दिने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ । मतदाताको यस अधिकारलाई बालिग मताधिकार भनिन्छ । जहाँ १८ वर्ष पुगेका व्यक्तिले मात्र आफ्नो मताधिकारको प्रयोग गर्न पाउँछन् । लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा सबै नागरिकहरु निर्वाचनमा सहभागी हुन पाउनु गर्वको विषय हो । जहाँ जनता आफैंले, आफ्नो प्रतिनिधिमार्फत् र निर्णय गर्न पाउने अधिकारसहितको शासन व्यवस्था गरिएको हुन्छ । यही लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थाका कारण जनताले लेख्ने, बोल्ने, छाप्ने, सभा संगठन गर्न पाउने, पार्टी खोल्ने र त्यसमा सहभागी हुन पाउने, प्रतिनिधि चयन गर्न र सरकार बनाउन पाउने जस्ता नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार हुन्छन् ।

निर्वाचन नागरिकको वैधानिकरुपमा जनमत दिने महत्वपूर्ण विधि हो । नागरिकको अभिमतलाई प्रतिनिधिको रुपमा रुपान्तरित गरिन्छ । जसमा दुई वा दुईभन्दा बढी उम्मेदवार वा दलमध्येबाट निर्वाचित गर्न पाउने वा मत जाहेर गरी चयन गर्न पाउने अधिकार छ । यो गोप्यरुपमा गरिन्छ । त्यसैले निर्वाचनको विशेष महत्व र अर्थ छ ।

नेपालमा राजनीतिक पार्टी, उनका नेताहरुमा राजनीतिक संस्कृति प्रभावकारी नहुनु र नागरिकभन्दा पार्टी सदस्य र आफन्तलाई प्राथमिकतामा राख्ने गरेका कारण लोकतन्त्रप्रतिको वितृष्णा बढिरहेको छ । फलस्वरुप निर्वाचनमा मतदान दिने वा नदिने भन्नेमा बहसहरु हुने गरेको पाइन्छ । मतदान बहिस्कार गर्ने व्यवस्था भने नेपालको संविधान २०७२ ले गरेको छैन । नेतृत्व चयनमा नागरिकको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुपर्छ ।

किन मतदान गर्ने ?

जनतामा मात्र निहीत अधिकार मतदानको अधिकार हो । यसले स्वयं जनताका प्रतिनिधिलाई नेतृत्व गर्ने स्थानमा पुर्‍याउँछ । लोकतान्त्रिक शासन विधिको पहिलो चरण निर्वाचन हो । यो अधिकार हरेक दिन आउँदैन । आगामी ५ वर्षका लागि नेतृत्व छनोट गर्ने अधिकार वैशाख ३० गते नागरिकलाई छ । आगामी ५ वर्षका लागि यो दिन विशेष दिन रहन्छ । नागरिकले चित्त नबुझेको राजनीतिक दल वा उम्मेदवारलाई पराजित पनि गर्न सक्दछौं । मतदान नगरे कुनै उम्मेदवारलाई हराउने वा जिताउन सक्ने अधिकारको प्रयोग हुँदैन । यदि निर्वाचन नहुने हो भने शासन प्रणालीमा सरकारको शक्ति सन्तुलन कायम रहँदैन । शासन गर्ने व्यक्ति जनता प्रतिभन्दा शासकप्रति बफादार बन्नेछन् । शासकहरु नागरिक स्वतन्त्र भएको रुचाउँदैनन् ।

नेपालको संविधान २०७२ को प्रस्तावनामा नै जनताको प्रतिस्पर्धात्मक बहुदलीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई आत्मसात् गर्ने कुरा उल्लेख छ । संविधानको भाग २० धारा २६९ मा समान राजनीतिक विचारधारा, दर्शन र कार्यक्रममा प्रतिबद्ध व्यक्तिहरुले कानुनको अधिनमा रही राजनीतिक दल गठन गरी सञ्चालन गर्न र दलको विचारधारा, दर्शन र कार्यक्रमप्रति जनसाधारणको समर्थन र सहयोग प्राप्त गर्नका लागि त्यसको प्रचारप्रसार गर्न गराउन वा सो प्रयोजनका लागि अन्य आवश्यक काम गर्न सक्नेछन् भनी उल्लेख गरिएको छ ।

नागरिकको अधिकारभन्दा पार्टी र दलप्रति बफादार बन्ने परम्परागत सोचाइले नेतृत्वमा गुणात्मक परिर्वतन भएकोे छैन

त्यसैले, निर्वाचनपछि नेतृत्व वर्गले देशको कानुन बमोजिम नागरिकहरुले हक, हितमा काम गर्नुपर्छ । निर्वाचनको समयमा मतदाताहरुसँग गरेको वाचाको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ । नेपालमा जनप्रतिनिधिहरु व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थमा फसेका कारण नागरिकमा दलहरुप्रति नकारात्मक दृष्टिकोण बन्ने गरेको छ । तर लोकतन्त्रमा दलीय प्रतिस्पिर्धा बिनाको निर्वाचनको कुनै अर्थ रहँदैन । उनै दलका नेताहरु निर्वाचनमा आफ्नो घोषणापत्रसहित नागरिकमा आउनुपर्छ । यो कार्यावधि निश्चित समयमा लागि मात्र भएकाले जनप्रतिनिधिहरुले जनताको इच्छाअनुसार काम नगरेमा अर्को निर्वाचनमा उनीहरु चयन वा नगर्ने अधिकार स्वयं मतदाताहरुमा हुन्छ । नेपालका ठूला दलहरुको सिन्डिकेटले नागरिकको अधिकार भन्दा उसको पार्टी र दलप्रति बफादार बन्ने गरेको देखिन्छन् । नागरिकमा पनि राम्रो नेतृत्वभन्दा आफ्नो पार्टी र मेरो दल भन्न परम्परागत सोचाइका कारण नेतृत्वमा गुणात्मक परिर्वतन हुन सकेको छैन । फलस्वरुप निर्वाचनमा स्वतन्त्र व्यक्ति उठ्ने संस्कारको विकास हुन थालेको छ । स्वतन्त्र व्यक्तिमा विकासको स्पष्ट भिजन देखिन्छ तर उनीहरुको स्थानीयस्तरमा दलीय संरचना नभएका कारण उनीहरुले जित्ने सम्भावना कम रहन्छ । त्यसैले नागरिकले आफ्नो मान्छेभन्दा राम्रोलाई मत दिने संस्कारको सुरुआत गर्न सके नेतृत्वमा सकारात्मक परिर्वतन हुन्छ । देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक विकासमा थप टेवा मिल्छ ।

कसरी मतदान गर्ने ?

वैशाख ३० गते समयमै मतदान केन्द्रमा पुग्नुपर्छ । सुरक्षाका कारण मतदानका दिन सरकारले सवारी साधनहरुमा रोक लगाउन सक्छ । आफ्नो नामावली भएको केन्द्रमा आफ्नो मतदाता परिचयपत्रसहित उपस्थित हुनुपर्छ । मतदान केन्द्रमा गएर मतदान अधिकृतले हस्ताक्षर गरिदिएको मतपत्र लिने । मतदान कक्षमा प्रवेश गर्ने । टेकल वा कुर्चीमा रहेको स्वस्तिक छाप लिने । हल्का स्टाम्म प्याडमा चोब्ने । मसी लागेको वा नलागेको परीक्षण गर्न अन्य पेपर भए परीक्षण गर्ने । आफूलाई दिन चाहेको उम्मेदवारको चिन्हमा छाप लगाउने । छाप लगाउँदा कोठाभित्र पर्ने गरी लगाउनु पर्छ । स्वस्तिक छापको मसी नलत्पतिने गरी बिस्तारै मतपत्र पट्याएर मतपेटिकामा खसाल्ने । मतदान गर्ने क्रममा मसी लतपतिएमा, कोठामा छोएका तपाईंको मत बदर हुनसक्छ । विगतका निर्वाचनमा मतदान गर्ने भनेर कसैले औंठा छाप लगाएको पनि यदाकदा सुन्नमा आएको थियो । औंठा छाप वा अन्य चिन्हहरु लगाउन पाइँदैन । तपाईंको एक भोटले ठूलो अर्थ राख्छ । कहिलेकाहीं तपाईंले रोजको उम्मेदवारले एक भोटले पनि जित्ने वा हार्ने सम्भावना रहन्छ । कुन पदका लागि कति जनालाई भोट हाल्ने हो भन्ने यकीन गर्नुपर्छ ।

वि.स. २०७४ सालको स्थानीय निर्वाचनमा देशभर ७४.२ प्रतीत खसेको मतमा ३.४ प्रतिशतको मत बदर भएको थियो । त्यसैगरी प्रदेश सभाको निर्वाचनमा समानुपातिकमा १४.१६ प्रतिशत मत बदर भएको थियो भने प्रत्यक्षतर्फ ४.१४ मत बदर भएको निर्वाचन कार्यालयले आफ्नो बुटेलिनमा प्रकाशित गरेको छ । वैशाख ३० गते हुने निर्वाचनमा पनि बदर हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ । त्यसैले सबै उमेर, समूह र व्यक्तिलाई सही सूचना दिनु जरुरी छ ।

निर्वाचन आयोगका अनुसार वैशाख ३० गते देश भर ६ वटा महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका, ४६० गाउँपालिका र ६ हजार ७४३ वडामा ३५ हजार दुई सय २१ जना जनप्रतिनिधि निर्वाचित हुँदै छन् । जसमा १ करोड ७७ लाख ७ हजार २३ जना मतदाताले आफ्नो मताधिकार प्रयोग गर्ने छन् । जसमा पुरुष ८९ लाख ९२ हजार १० जना, महिला ७८ लाख ४१ हजार ५३० जना रहेका छन् भने अन्यमा १८३ जना छन् । देशभर १० हजार ७५६ मतदान स्थल र २१ हजार ९५५ मतदान केन्द्रहरु निर्वाचन आयोगले तोकेको छ ।

मतदान गर्न के के चाहिन्छ ?

आफ्नो नाम दर्ता भएको मतदान केन्द्रमा मतदाता परिचयपत्र लिएर जानु पर्नेछ । मतदान गर्न १८ वर्ष उमेर पूरा भएको हुनुपर्दछ । मतदातालाई पायक पर्ने स्थानहरु विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, गाउँपलिका भवनमा मतदान केन्द्रहरु तोकिएको हुन्छ ।
दृष्टिविहीन वा शारीरिक अशक्तता वा अरु कुनै कारणवश आफैं मत दिन नसक्ने भएमा आफ्नै घरको सदस्यलाई साथमा लैजान सकिन्छ । मतदान अधिकृतको अनुमतिमा व्यक्तिले इच्छाइएको दलको नेतालाई मत दिन सक्नेछन् । मतदाता परिचयपत्र हराएको छ भने तुरुन्तै नजिकको निर्वाचन कार्यालयमा सम्पर्क राख्न सक्नुहुनेछ । आफ्नो मतदाता परिचयपत्र कहाँ छ खोजेर तयारी अवस्थामा राख्नु पर्छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा विधिको शासनमा मतदानले ठूलो अर्थ राख्छ । मतदानले नै वैधानिकरुपमा को प्रति जनमत छ भन्ने कानुनीरुपमा प्रमाणित गर्छ । त्यसैले निर्वाचनमा सहभागी बनौं । आफ्नो अधिकारको प्रयोग गरौं । आफूले रुचाएको नेतृत्वलाई जिताउन भूमिका हुनुपर्छ ।

Related News

सम्बन्धित समाचार

  • नेपालमा रेडक्रस अभियान: विवादित विगत, आशामुखी भविष्य

    सूर्यप्रसाद ढकाल वैशाख २५, २०७९
    ‘परोपकारको शक्तिमा विश्वास’ (विलिभ इन द पावर अफ काइन्डनेस) नाराका साथ यस वर्षको विश्व रेडक्रस दिवस मे ८ मनाइँदै गर्दा…
  • पोखरा चिसाखोला वेद विद्याश्रमको रजत वर्ष

    मोक्षनाथ तिमिल्सिना वैशाख २०, २०७९
    पृष्ठभूमि प्राकृतिक सौन्दर्यतापूर्ण  अन्नपूर्ण  र  माछापुच्छ्रे  हिमालको  काख गण्डकी प्रदेश,  कास्की जिल्लाको  सदरमुकाम पर्यटकीय नगरी पोखरा उपत्यका नयाँबसपार्कदेखि करिब २…
  • किन बढ्दै छ चुनाव खर्च ?

    रवीन्द्र माकाजू वैशाख १९, २०७९
    समग्र मुलुक अहिले स्थानीय निर्वाचनमा होमिएको छ । प्रजातन्त्र सुदृढीकरणका लागि चुनाव आवश्यक प्रक्रिया हो । यस्ता चुनावहरु निश्चित अवधिका…
  • विश्वका मजदुरको उत्सवमय दिन

    के.वी. मसाल वैशाख १८, २०७९
    मे १ लाई विश्वभर मजदुर दिवसका रुपमा मनाइन्छ । सिकागोको हेमाक्रेटामा सन्् १८८६ को नरसंहारमा मारिएका मजदुर र आम मानिसको…
  • चुनावी घोषणापत्रको अन्तर्य

     नगेन्द्रराज पौडेल वैशाख १६, २०७९
    वरिष्ठ समालोचक प्राडा सुरेन्द्र केसी ‘दि दिया बन्दुक, हो गया हवल्दार’ को शैलीमा कुनै पनि व्यक्तिले महत्वपूर्ण पद हात पार्ने…

hero news full width