लकडाउनले पर्यटन क्षेत्र सुनसान

kbmashal के.वी. मसाल
वैशाख ४, २०७७

चौधौं शताब्दीतिर इटालीको भेनिसमा पुग्ने पानी जहाजका मानिसहरुलाई ४० दिन अलग्गै राख्न्थ्यिो । सामुद्री यात्राका क्रममा प्लेगजस्ता कुनै महामारीको संक्रमण भए नभएको जाँच गरेर मात्रै उनीहरुलाई समुदायमा प्रवेश दिइन्थ्यो ।

बिश्वमा महामारीको रुपमा फैलिरहेको (कोभिड १९) अर्थात कोरोना भाईरसले गर्दा पर्यटनको क्षेत्र सुनसान देखिएको छ । नेपालमा आर्थिक रुपमा पर्यटनको महत्व बढिरहेको अवस्थामा कोरोना भाईरसले गर्दा देशनै लकडाउन भएपछि पर्यटन ब्यवसाय ठप्प भयो । अहिले होमस्टे, होटल तथा रिर्सोटमा पर्यटकहरु छैनन् । हिजो पर्यटकहरुले भरिभराउ हुने पर्यटकीयस्थलका होटल पूर्ण रुपमा सुनसान छन् । अहिले लकडाउन खुलि हालेपछि पनि घुमफिरको लागि पर्यटकहरु आफ्नो देश अर्थात घर छाडेर निस्कने अवस्था छैन । अझै मानिसलार्ई एक खालको लकडाउन को ह्याङ मानस पटलमा रहेको छ ।
आजभोली नेपालमा वाह्य पर्यटकहरुको भिडभाड हुने लुम्विनी, सौराह, पोखरा, सोलु र अत्रपुर्ण पदमाग सबै ठाउँ पर्यटन बिहिन छ । त्यो मात्र होइन आन्तरिक पर्यटकहरुले घुमफिर गर्ने सबै स्थानमा पर्यटकहरु छैनन् । पर्यटकहरुलाईनै लक्षीत गरी खोलिएका होटल, जल, र होमस्टे सबै बन्द रहेका छन् । डिसेम्बर महिनाको अन्तिम तिर चीनको वुहानबाट फैलिएको कोरोना भाइरसले बिश्वभर मानिसलाई त्रसित गरायो । लकडाउनको असर सबै क्षेत्रमा पर्न गएपनि धेरै पर्यटन क्षेत्रमा पर्न गयो । नेपाल आएका सबै पर्यटकहरु आफ्नो देशमा फर्किए र बाँकी रहेका पर्यटकहरु पनि फर्कने क्रम जारी छ । पर्यटनको क्षेत्रमा यस्तो अवस्था कहिले पनि आएको थिएन ।
महाभूकम्पले क्षतबिक्षत बनाएको पर्यटन ब्यबशाय बिस्तारै तंग्रदै भ्रमण वर्ष २०२० को सुरुवात भएको थियो । भूकम्पको कारणले नेपाललाई मात्रै क्षति पुगेको थियो । तर पर्यटकका श्रोत भनिएका मुलुकहरुमा केही असर परेको थिएन । तर अहिले यो संक्रमणले नेपाल घुमफिर गर्न आउने पर्यटकहरुका श्रोत भनिएका मुलुकहरुमा झन धेरै धनजनको क्षति भएको छ । विश्वब्यापी रुपमा फैलिएको कोभिड १९ को महामारीको कारणले उत्पन्न असहज परिस्थितिबाट मुलुकको पर्यटन, उद्योग, ब्यापार,व्यवसाय तथा बित्तीय क्षेत्र समेत प्रभावित भएको छ । नेपाल भ्रमण बर्ष २०२० मा २० लाख पर्यटक भित्राउने लक्ष्य राखेको सरकारले भ्रमण बर्ष स्थागीत गरेको छ । विश्वव्यापी रुपमा फैलिएको कोरोना भाइरसको कारण भ्रमण बर्ष औपचारिक रुपमा स्थगित भएको छ । अब कुनैपनि बर्षलाई भ्रमण बर्षको रुपमा नमनाइने र आगामी दशकलाई भ्रमण दशक घोषणा गर्ने तयारी सरकारको छ ।
पर्यटन क्षेत्र विगत लामो समयदेखि नेपालको आर्थिक विकासको आधार बन्दै आएको थियो । पर्यटनको विकास सगै पर्यटन व्यवसायसँग जोडिएका क्षेत्र क्रमशः फस्टाउन थालेका थिए । होटल, रेष्टुराँ, ट्राभल एण्ड टुर्सजस्ता क्षेत्रको माग पनि पयर्टक आगमनसँगै बढ्न थालेको थियो । कतिपय जिल्लामा पर्यटकहरुलाई नै लक्षीत गरी ठूला होटल समेत सन्चालनमा आएका र कतिपय खुल्ने अवस्थामा थिए । लकडाउनले गर्दा पर्यटनको ब्यवसायमा लाग्नेहरु अहिले आर्थिक रुपले ठूलो क्षति ब्यहोर्न परेको छ । अर्को तर्फ कोरोना भाइरसका कारण पर्यटक मात्र होइन विश्वभरका मानिसहरु समस्यामा परेका छन् । मानव जातिको इतिहासलाई नै कोरोनाले चुनौती थपेको छ । कोरोना भाइरसको संक्रमणबाट दैनिक रुपमा मृत्यु हुनेको संख्या थपिँदै गएको छ । कोरोना भाइरसका कारण लाखौं मानिस क्वारेन्टाइनमा छन् भने लाखौं घरमै एकान्त बासमा रहेका छन् । जस्ले गर्दा अर्थतन्त्रमा ठूलो नकारात्मक असर पारेको छ । पर्यटनकै क्षेत्रमा हेर्ने हो भने हजारौं मानिसले रोजगारी गुमाइरहेका छन् ।
कोरोना भाइरल मात्र होइन पछिल्ला दुई दशकअगाडि देखि पर्यटनको क्षेत्रमा नेपालले निरन्तर असहज परिस्थितिको सामना गरिरहेको छ । चाहे दश बर्षे द्वन्द्वको समयमा भनौ वा ०७२ को बिनासकारी भूकम्प मात्र होइन मदेश आन्दोलन र नाकाबन्दीले पनि पर्यटनको क्षेत्र असहज बन्न पुगेको थियो । ती बितेका असहज अवस्था सुधारोन्मुख हुदै आए अहिलेको लकडाउनले सबै क्षेत्र अस्तब्यस्त भएको छ । बिगतका असहज परिस्थितिमा नेपालको विकास प्रक्रिया अवरुद्ध भयो । तर पनि वाह्य पर्यटक आगमनमा भने त्यति निराशाजनक अवस्था भएन । नेपाल आउने पर्यटकहरु दश बर्षे द्वन्द्वको समयमा पनि सुरक्षित रहे । राजनीतिक द्वन्द्वले नेपालका धेरै क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव पारे पनि पर्यटनको क्षेत्रमा भने खासै असर पारेको थिएन । तर अहिले कोरोना भाइरसले गर्दा मुलुक लकडाउन भयो र पर्यटनको क्षेत्रनै ठप्प भयो ।

पर्यटकहरुका लागि आकाशमा चराजस्तै उड्नुको मज्जा बेग्लै हुन्छ । नेपालमा सबैभन्दा चर्चित साहसिक गतिविधिमा प्याराग्लाइडिङ पनि पर्दछ । पछिल्लो समय प्याराग्लाइडिङले पोखराको पहिचान नै फेरिदिएको छ । पोखराको आकाशमा रंगीचंगी प्याराग्लाइडिङ उडेको देखिन्छ । प्याराग्लाइडिङमा रमाउने पर्यटन बढन थालेपछि पोखरामा मात्र प्याराग्लाइडिङ सीमित रहेन । अहिले ललितपुरको गोदावरी, पाल्पा, भेडेटार, सुर्खेत लगायतका ठाउँमा प्याराग्लाइडिङ गराउन थालिएको छ ।

बिश्वमा पर्यटन व्यवसाय सुरु भएको एकसय ८१ वर्षको भएको छ । सन् १८४१ मा विश्वमा पर्यटन व्यवसाय औपचारिक रुपमा सुरु भएको हो । सुरुमा बेलायती नागरिक थोमस कुकले व्यवस्थित र संगठित रुपमा निश्चित रकम लिएर आफ्नै देशका नागरिकहरुलाई देशभित्रै घुमाउन सुरु गरेका थिए । त्यसैले बेलायती नागरिक थोमस कुकको भ्रमण टोलीलाई नै पहिलो पर्यटकीय टोली मानिन्छ । नेपालको पर्यटन विकास भने त्यति लामो छैन । नेपालमा साहसिक पर्यटनको इतिहास ६५ वर्ष पुरानो भएको छ । सन् १९५० मा फ्रेन्च नागरिक मरिस हर्जोग र लुइस लाकनलले अन्नपूर्ण हिमाल आरोहण गरेका थिए । राणा शासनको अन्त्य भएको २ वर्षपछि अर्थात बि.स.२००९ मा एडमण्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाले सगरमाथाको सफल आरोहण गरेका थिए । एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङको सफल सगरमाथा आरोहण पश्चात् नेपालमा पर्यटनको चर्चा हुन थाल्यो र सन् १९५० को दशकबाट नै नेपालमा पर्यटनको सुरुवात् भएको हो ।
नेपालमा वाह्य पर्यटकहरुले रुचाउने पदमार्ग अर्थात ट्रेकिङ हो । नेपालको अन्नपूर्ण राउन्ड ट्रेल विश्वका उत्कृष्ट पदमार्ग मध्यमा पर्दछ । नेपालमा पदयात्रा सुरुआत भएको झन्डै सात दशक भएको छ । नेपालको हिमाली तथा पहाडी भेगमा ट्रेकिङका लागि प्रत्येक बर्ष लाखौं पर्यटक आउँछन् । खुम्बु अर्थात एभरेस्ट पदयात्रा, अन्नपूर्ण सर्किट, मनास्लु, रोल्वालिङ, डोल्पा, हुम्ला, घोरेपानी, गोसाइँकुण्ड, बडिमालिका, खप्तड, रारा, फोक्सुन्डो लगायतका ठाउँ पदयात्राका लागि चर्चित हुन् । वाह्य पर्यटकहरुका लागि नेपालमा रमणीय साहसिक ट्रेल दर्जनौं छन् । ¥याफ्टिङका लागि भोटेकोसी नदी विश्वकै तेस्रो एडभेन्चर हो । हिमाल आरोहण गर्ने पर्यटकहरुका लागि पनि नेपाल उत्कृष्ट गन्तव्यमा पर्दछ । विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा मात्र नभएर पर्यटकहरुलाई हिमाल आरोहण गर्न नेपालममा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाल १० वटा छन् । अहिले प्रत्येक बर्ष हजारौं पर्यटक हिमाल चढ्न नेपाल आउँछन् ।
अन्नपूर्ण र सगरमाथाको सफल आरोहणले पर्यटनको बारेमा विश्वभर चर्चा पायो र बेलायती नागरिक ब्रिटिस आर्मीका कर्णेल जिम्मी रोबर्टस्ले साठीको दशकको सुरुआतदेखि नै हिमाली क्षेत्रमा पदयात्रा अर्थात ट्रेकिङ गराउन सुरु गरे । त्यसपछि सन् १९६४ मा चितवन र बर्दियाको जंगलमा विदेशीले हन्टिङ÷सफारी पर्यटनको लागि सुरुआत गर्न थाले । बेलायती नागरिक जिम एडवार्डस्को टाइगर टप्स कम्पनी सफारी टुरिजमका लागि विश्वभरि चर्चित बन्यो । नेपालमा साठीको दशकमा टे«किङ, हन्टिङ र सफारी पर्यटन सुरुआत भएको हो । जुन कारणले धेरै रकम खर्चिएर अफ्रिका जाने सफारी पारखी नेपाल आउन थाले । अहिले पनि सौराहा, मेघौली र बर्दियाको पर्यटन सफारीले बढाएको छ ।
त्रिशूली नदीमा ¥याफ्टिङ सन् ८० को दशकमा सुरु भयो । यो पनि टाइगर टप्सले नै सुरु गरेको हो । यो विश्वकै दोस्रो ¥याफ्टिङ थियो । पर्यटनको क्षेत्रमा ¥याफ्टिङ इथोपियाको ब्लु नाइल पहिलो हो । अहिले नेपालमा ¥याफ्टिङ निकै लोकप्रिय हुदै गएको छ । भोटेकोसी बन्जी पनि विदेशीले सञ्चालन गरेका हुन् । नेपालको साहसिक पर्यटनको विकासमा विदेशीको महत्ववपूर्ण योगदान रहेको छ । अधिकांश साहसिक गतिविधि विदेशी नागरिकले सुरुआत गरेका हुन् ।
पर्यटकहरुका लागि आकाशमा चराजस्तै उड्नुको मज्जा बेग्लै हुन्छ । नेपालमा सबैभन्दा चर्चित साहसिक गतिविधिमा प्याराग्लाइडिङ पनि पर्दछ । पछिल्लो समय प्याराग्लाइडिङले पोखराको पहिचान नै फेरिदिएको छ । पोखराको आकाशमा रंगीचंगी प्याराग्लाइडिङ उडेको देखिन्छ । प्याराग्लाइडिङमा रमाउने पर्यटन बढन थालेपछि पोखरामा मात्र प्याराग्लाइडिङ सीमित रहेन । अहिले ललितपुरको गोदावरी, पाल्पा, भेडेटार, सुर्खेत लगायतका ठाउँमा प्याराग्लाइडिङ गराउन थालिएको छ । नेपालका धेरै पहाड प्याराग्लाइडिङ गर्न परिक्षण उडान पनि गरिएका छन् । पोखरामा हरेक वर्ष स्वदेशी÷विदेशी पाइलटबीच प्याराग्लाइडिङ प्रतियोगिता समेत हुन्छ । पोखराको अर्को चर्चित साहसिक प्रोडक्ट हो, अल्ट्रा फ्लाइट । अल्ट्रालाइटमा फ्लाइट गरेर हिमाल मात्र होइन पोखरा, आसपासको बस्ती अवलोकन गर्न पाइन्छ । पोखरालाई साहसिक खेलको राजधानी पनि भन्ने गरिन्छ ।
कोरोना भाइरस कोभिड–१९ को संक्रमण फैलिएसँगै पर्यटनको क्षेत्र त सुनसान छ नै शहर देखि गाउँका मानिस त्रसित र आतंकित बनेका छन् । कोरोना भाइरस कोभिड–१९ को संक्रमण भएपछि लकडाउन, क्वारेनंटाइन, आइसोलेसन जस्ता शब्दको प्रयोग हुने गरेको छ । क्वारेन्टाइन, सेल्फ क्वारेन्टाइन, आइसोलेसन, सेल्फ आइसोलेसन वार्ड जस्ता शब्दहरु धेरैले बुझेका छैनन् । अंग्रेजी शब्द ‘क्वारेन्टाइन’ ल्याटिन भाषाको ‘क्वारेन्टा जिओर्नोबाट आएको हो । जसको अर्थ चालिस दिन भन्ने हुन्छ । चौधौं शताब्दीतिर इटालीको भेनिसमा पुग्ने पानी जहाजका मानिसहरुलाई ४० दिन अलग्गै राख्न्थ्यिो । सामुद्री यात्राका क्रममा प्लेगजस्ता कुनै महामारीको संक्रमण भए नभएको जाँच गरेर मात्रै उनीहरुलाई समुदायमा प्रवेश दिइन्थ्यो । अहिले कोरोना भाइरस कोभिड–१९ संक्रमण नफैलियोस भनेर मानिसलाई अलग्गै राख्ने अभ्यासलाई क्वारेन्टाइन भनिएको हो ।
सरुवा रोगमा कसैलाई ज्वरो आयो, खोकी लाग्यो, श्वास फेर्न गाह्रो भयो भने त्यो शंकास्पद केस हुन्छ । भयो । शंकास्पद सरुवा रोग अर्थात अहिलेको सन्दर्भमा कोरोना भाइरस हो कि होइन भन्ने थाहा पाउन परीक्षण गरिन्छ । परीक्षणमा रोग लागेको पुष्टि भयो भने त्यस्ता व्यक्तिलाई आइसोलेसन अर्थात अलग्गै राखिन्छ । इपिडियोमोलोजीको सिद्धान्तअनुसार बिरामी मान्छेलाई साधारण मान्छेबाट अलग राख्ने प्रक्रिया नै आइसोलेसन हो । सरुवा रोग लागेको पुष्टि भएका व्यक्तिको सम्पर्कमा आएका जतिलाई त्यो रोगको लक्षण देखिन्छ कि भनेर क्वारेन्टाइनमा राखिन्छ । बिरामीको सम्पर्कमा आएका सबैलाई क्वारेन्टाइनमा राखिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले कोरोना भाइरसको लक्षण १४ दिनसम्म देखिन सक्ने भन्दै शंकास्पद व्यक्तिलाई १४ दिन क्वारेन्टाइनमा राख्न सुझाव दिएको छ । इपिडोमियोलोजीको सिद्धान्तमा रोग नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि आइसोलेसन र क्वारेन्टाइन महत्वपूर्ण उपाय हुन् ।
अहिले सम्मको अवस्थामा नेपाल कोरोना भाइरसको संक्रमणबाट सुरक्षित देशको रुपमा रहेको छ । महामारीको संकट टर्ना साथ पर्यटन भित्राउन ब्यापक प्रचारप्रसारको अभियानमा सबै क्षेत्र लाग्नु पर्दछ । पर्यटकका लागि नेपाल सुरक्षित भरपर्दो देश भनेर चिनाउन सकियो भने दीगो पर्यटकीय बिकास र स्तरीय पर्यटकको संख्या बढाउन सकिन्छ । यसको लागि अन्तरर्राष्ट्रिय समाचारको चर्चामा नेपाललाई चिनाउन पर्दछ । पर्यटकीय स्थलको प्रचारप्रसार गर्न विश्वका प्रमुख भाषामा वेब पोर्टल निर्माण गर्नु पर्दछ । सामान्यतया पर्यटकहरु आफ्नो व्यस्त र भीडभाडको वा बेफुर्सदी जीवनबाट समय निकालेर केहीबेर केही दिन त्यस्तो स्थानमा यात्रा गर्न चाहन्छन् । जहाँ गएर उसले कुनै शारीरिक एवं मानसिक यातना वा दुःखकष्ट बेहोर्नुपर्दैन । स्वास्थ्य अनुकूलको वातावरणमा मनोरञ्जन गरी खुशी प्राप्त गर्नु नै उसको मुख्य उद्देश्य हुन्छ । त्यसैले पर्यटनका लागि अनुकूल वातावरणमा मात्र पर्यटनको कल्पना हुन सक्छ ।
पर्यटन व्यवसाय राज्यले सञ्चालन गर्ने होइन । निजीक्षेत्रलाई यस व्यवसायप्रति आकर्षित गरी सहज वातावरण बनाउने दायित्व सरकारको हो । आज नेपालमा जति पर्यटक आइरहेका छन त्यसमा ९० प्रतिशत योगदान निजीक्षेत्रको छ । सरकारसँग अन्तरर्राष्ट्रियस्तरको बलियो वायुसेवा छैन । विदेशी निजी कम्पनीहरुले पर्यटकलाई सेवा दिइरहेका छन् । नेपालको आन्तरिक उडानमा पनि निजीक्षेत्रबाट सञ्चालित वायुसेवा कम्पनीहरुले ठूलो योगदान गरिरहेका छन् । ट्राभल तथा टूर्स कम्पनीहरुको पनि यसमा उत्तिकै योगदान छ । पर्यटन प्रवद्र्धनको सवालमा सुविधा सम्पन्न होटल, लजदेखि लिएर सुविधा सम्पन्न यातायातका साधन सबै निजी क्षेत्रकै लगानीमा सञ्चालित छन् । सरकारले निजी क्षेत्रलाई अझ बढी उत्साहित बनाउन मौजुदा नीति नियम सुधार गर्दै लैजानु पर्दछ ।
कोरोना भाइरस कोभिड–१९ को कारण आर्थिक वृद्धिदर घट्ने निश्चित छ । पर्यटनको क्षेत्र मात्र नभएर बैदेशिक रोजगार समेत घटने छ । जुन कारणले रोजगारीका लागि बिदेश गएका युबाहरु स्वदेश फर्कने छन् । बैदेशिक रोजगारी घटेपटि रेमिटान्स घटने र अर्थतन्त्रमा ठुलै असर पर्नेछ । नेपालको अर्थतन्त्र मुलतः कृषिमा आधारित मानिन्छ । अब युबाहरुलाई कृषितर्फ प्रेरित गर्ने नीति राज्यले ल्याउन पर्दछ ।

Related News

सम्बन्धित समाचार

    • आमसञ्चार विधेयक र जनचासोको सवाल

      अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी चैत्र ३०, २०७७
      गण्डकी प्रदेशको आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालयले ‘गण्डकी प्रदेशमा आम सञ्चार सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेका विधेयक’ प्रदेश मन्त्रिपरिषदबाट पारित गरी…
    • अर्घौं–कालिका मन्दिर दिगो संरक्षण र व्यवस्थापन

      Avatar सूर्यप्रसाद भण्डारी चैत्र २३, २०७७
      गण्डकी प्रदेश, कास्की जिल्ला पोखरा महानगरपालीका वडा नं. २८ मा अवस्थित कालिका मन्दिर क्षेत्रले समेटेको ऐतिहासिक महत्वको पोखरीसमेतको संरक्षण गरी…
    • सहकारीलाई र छायाँ बैकिंङ

      कृष्णमणि भुर्त्याल कृष्णमणि भुर्त्याल चैत्र २१, २०७७
      ‘बैंक’ भन्नाले रुपैयाँ पैसा जम्मा गर्ने, मागेको बेला भुक्तानी र सापटी दिने सरकारी वा गैह्र सरकारी संस्था बुझिन्छ । यही…
    • मैले देखेको फल्याङकोट

      क्या. हर्कबहादुर गोदार क्या. हर्कबहादुर गोदार चैत्र १४, २०७७
      फल्याङकोट कास्कीकोट राज्य अथवा २४ राज्यको १ किल्ला (फौजी पोस्ट) भएको इतिहास बताउँछ । यो सन् १७०० वा विसं १७५६…
    • पोखरामा नगर प्रहरीको नालीबेली

      वसन्तप्रसाद चालिसे वसन्तप्रसाद चालिसे चैत्र १३, २०७७
      वर्तमान अवस्थाका स्थानीय तह पूर्वीय दर्शनको युनानी राज्यको परिकल्पनाबाट विस्तार हुँदै आएको हो । नेपालको सन्दर्भमा स्थानीय तह जनताको सबैभन्दा…

    hero news full width