राष्ट्रिय चरित्र नै सर्वोच्च शक्ति हो

Avatar प्रेमराज अधिकारी
माघ १०, २०७६

वाणीको संयम, योग्यताको कदर, अग्रजहरुको सम्मान, साधु सन्तहरुको सम्मान, परिश्रमको आर्जन शुद्धभोजन, अपेय पदार्थको परित्यागबाट चरित्रको संरक्षण गर्न सकिन्छ । जवसम्म राष्ट्रिय चरित्रको विकास हुँदैन तबसम्म राष्ट्रको विकास हुँदैन ।

मानिसले आँफु असल नागरिक, कुशल समाजसेवी, सफल नेता–राजनेता हुने आकाँक्षा राख्दछ भने सर्वप्रथम उसले चरित्रको महत्व बुझ्नु पर्दछ र आफ्नो चरित्र निर्माणको प्रयत्न गर्न पर्दछ । भनिएको छ । “सर्वमूलम चरित्रम्” अर्थात सम्पूर्ण शक्तिको मुहान नै चरित्र हो । वेद, पुराण र उपनिषदको अध्ययनबाट चरित्रको निर्माण गर्न सकिन्छ । साधु सन्तहरुको सँगतबाट पनि चरित्रको निर्माण हुन्छ ।
आत्माबोधी महापुरुषहरुले मानव समाजलाई देखाएको मार्ग यही चरित्र मार्ग नै हो । चरित्र मार्ग नै सहि र शक्तिशाली मार्ग हो भनिएको छ । मानव यात्रीको लागि असल चरित्र नै बहुमूल्य धन हो । हृदय र मस्तिष्कको शक्तिद्वारा चरित्रको निर्माण हुन्छ चरित्रलाई मानिसको सर्वस्व मानिएको छ । संसारमा चरित्र भन्दा पवित्र बस्तु अरु केही मानिएको छैन । चरित्रको बासना सुगन्धित र व्यापक हुन्छ, मनमोहक हुन्छ, चरित्र नै आत्माको प्रकाशक हो । आत्मा उत्थानको नाम चरित्र शक्ति हो । आत्मानुशासन चरित्र निर्माणको महत्वपूर्ण शुत्र हो ।
चरित्र निर्माणको लागि प्रेम, सहिष्ण्ुाता, सद्भाव, संयम, दया, करुणा, निर्भिकता, साहस, शान्ति, धैर्य, मित्रता आदि गुणहरुको आवश्यकता पर्दछ । यी गुणहरुको अभावमा कुनै पनि मानिसले आफ्नो चरित्रको निर्माण गर्न सक्दैन । यो ध्रुवसत्य हो । चरित्रबल हिमाल समान अटल हुन्छ । समुद्र समान गम्भीर हुन्छ, पृथ्वी समान सहनशील र क्षमावान हुन्छ ।
आफ्नो चरित्र निर्माण गर्न चाहने मानिसले आफ्नो मस्तिष्कमा समझदारी काँधमा जिम्मेवारी हृदयमा इमान्दारीको भावना राखी व्यवहार गर्नु पर्दछ । क्षितिज पनि फराकिलो बनाउन पर्दछ । साँघुरो क्षितिज पनि फराकिलो बनाउन पर्दछ । साँघुरो क्षितिज भएको मानिसले चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन । यथेष्ठ चरित्रको अभावमा शक्तिको अलावा दुर्वलता अधिक हुन्छ । सौभाग्यको तुलनामा दुर्भाग्यको प्रवलता हुन्छ । सुखशान्तिको बदलामा अशान्तिको बोलबाला रहन्छ । मानिस बुद्धि र विवेकहीन हुँदै जान्छ । बुद्धि विवेकहीन मानिस र पशुमा कुनै फरक हुँदैन । त्यो मानिस पशु समानै हुन्छ ।
मानिस र पशुको भिन्नता देखाउने माध्यम भनेको उसको चरित्र र विवेक हो । चरित्र निर्माणमा इच्छा शक्ति ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । यी तीन शक्तिको समन्वयलाई चरित्र भनिन्छ । यी तीन चिजलाई सन्तुलनमा राखेर व्यवहार गर्ने मानिसलाई चरित्रवान पुरुष भनिन्छ । सम्पूर्ण शक्तिको मुहान नै चरित्र हो भनिएको छ । धर्म शास्त्र पुराण, वेद, उपनिषद् र महापुरुषहरुको उपदेश पनि यही छ । असल चरित्र भएका मानिसहरु जीवन पश्चात (मृत्यु) पछि विभूति भैरहेका हुन्छन् ।
चरित्र नै जीवनको सर्वस्व हो । चरित्रवान व्यक्तिले आफ्नो परिश्रमले धन र मान दुवै कमाउँछ । चरित्रहीन व्यक्तिले धन त कमाउलान् तर अवैध लेनदेनको कारणले कमाएको धनबाट उसले आफ्नो मान प्रतिष्ठा मात्र हैन जीवनको सर्वस्व गुमाउँछ । मानवीय मूल्य विनाको धनराशि व्यर्थ हुन्छ । सारा पृथ्वी नै आफ्नो बनाई चक्रवर्ती भएका राजाहरु पनि उनीहरु आफ्नो देहावसान हुँदा न एक टुक्रा जमिन न दुई पैसा धन साथमा लान सके यो कुरा मानिस किन बुझ्दैनन् । मानिसले कमाउने भनेको कीर्ति हो धन हैन । धन भन्ने चिज आजसम्म कसैको हुन सकेको छैन ।
चरित्र निर्माण र विकासमा नैतिक शिक्षाको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ तर हाम्रोे शिक्षा प्रणालीमा नैतिक शिक्षाको पढाइ छैन । विना नैतिक शिक्षाको जीवन अधुरो हुन्छ । शिक्षा जीवन परक हुनुपर्छ, जीविका परक हैन । अधुरो जीवनबाट चरित्र निर्माण असम्भव हुन्छ । मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव, आदि वैदिक वाक्यको अध्ययन मनन र अनुसरणगर्न अति आवश्यक छ । यसबाट सात्विक र आर्दशभाव जागृत हुन्छ । वेद, पुराण, उपनिषद आदि धर्म शास्त्रका अध्ययनबाट चरित्र निर्माण र विकास गर्न सकिन्छ । वैदिक वाक्यहरुबाट सदाचार, स्नेह, पवित्रता निर्भयता, निरभिमान सर्वात्मा भावको अभ्युदय हुन्छ । चरित्र निर्माणमा सहयोग पु¥याउने यिनै गुणहरु हुन् ।
अतः हाम्रो शिक्षा प्रणालीमा चरित्र निर्माण सम्बन्धी पाठ्यपुस्तकको अभाव छ । किन भने वर्तमान शिक्षा प्रणालीमा आधुनिकताको नाममा पश्चिमी प्रभाव परेकोले हाम्रो आदर्श संस्कृतिको छायासम्म छैन । हाम्रा वैदिक शिक्षापद्धतिलाई पाठ्यक्रमा समावेश गर्र्नु नितान्त आवश्यक देखिन्छ । जसबाट भविष्यका कर्णाधार देशका खम्बा वर्तमानका छात्रछात्राहरुको चरित्रनिर्माणमा राम्रो सहयोग सिद्ध हुन सकोस् ।
चरित्र विज्ञान
हरेक मानिसले आफ्नो चरित्र बडो यत्नपूवर्क संरक्षण गुर्न पर्दछ । धन आउँछ, जान्छ फेरि आउँछ फेरि जान्छ तर चरित्र एक पटक गएपछि गयो गयो । फेरि फर्कदैन । असल चरित्र दैवी सम्पत्ति बराबर हो । यसलाई चरित्र विज्ञान अुनसार मानिसको सर्वस्व भनिएको छ । मानिसको चरित्र विकास र संरक्षणमा सतसंगतको ठूलो प्रभाव परेको हुन्छ ।
असल मानिसको संगतले असल र खराब मानिसको संगतले खराब नै हुन्छ । असल मानिसको संगतले चरित्रको निर्माण हुन्छ भने खराव मानिसको संगतले चरित्रको ह्रास हुन्छ । मानिस जस्तो हुन चाहन्छ, उस्तै हुन सक्दछ, केवल दृढ संकल्प र अठोट हुनुपर्दछ । शुभ संकल्पले चरित्रको संरक्षण गर्दछ । हरेक मानिसले प्रत्येक क्षण शुभ संकल्प गरिरहनु पर्दछ । शुभ संकल्पको परिणाम शुभ नै हुन्छ । अशुभको अशुभ नै हुन्छ । यसैले को शत्रु को मित्र , कसैको निमित्त पनि अशुभ संकल्प गर्न हुदैन । कसैको निमित्ति अशुभ संकल्प गरिन्छ भने त्यसले आफैलाई अशुभ गर्दछ । जीवन पद्धति नै स्वर्ग र नर्कको परिचायक हो । ं
वाणीको संयम, योग्यताको कदर, अग्रजहरुको सम्मान, साधु सन्तहरुको सम्मान, परिश्रमको आर्जन शुद्धभोजन, अपेय पदार्थको परित्यागबाट चरित्रको संरक्षण गर्न सकिन्छ । जवसम्म राष्ट्रिय चरित्रको विकास हुँदैन तबसम्म राष्ट्रको विकास हुँदैन । जो निर्विवाद छ । कुनै पनि राष्ट्रको सर्वाङ्गीण विकास हुनको लागि त्यस राष्ट्रको राष्ट्रिय चरित्रको विकास हुनु अति आवश्यक छ । यो सर्वमान्य सिद्धान्त हो ।
हाम्रो अहिलेको अवस्थामा इमान्दारी कसैसँग देखिएन । भित्रभित्रै राजनैतिक दलको काम गर्ने, मानवअधिकारवादी हुँ भनी संस्थालाई ढाल बनाई दलगत हिसाबले मानव अधिकारको परिभाषा गरी आँफु चरित्रवान बन्न खोज्नेहरुको संख्या पनि हामो मुलुकमा कम देखिएन । के यो द्वैत चरित्र हैन र ? यस्तो चरित्रबाट राष्ट्रिय चरित्र बन्दैन अहिले हाम्रो देशमा नैतिकताको खडेरी परेको छ । शासन प्रणाली विधिले हैन व्यक्तिको निर्देशनमा चलेको छ । लोकतन्त्रमा विधिको शासन हुनुपर्नेमा व्यक्तिको निर्देशनमा शासन चलिरहेको छ । हत्या हिंसा बलात्कार, बलात्कार पछि हत्या दैनिक सुनिँदै आएका छन् । पीडितले न्याय पाउन सकेका छैन ।
यस्तो अवस्थामा राष्ट्रिय चरित्रको निर्माण असम्भव देखिन्छ । हाम्रा देशका विधायकहरुको चरित्र पनि त्यति सन्तोषजनक देखिएन । आ–आफ्नौ स्वार्थमा रुमलिएको अवस्था देखियो । मुलुक प्रतिको चिन्तन पाइएन । राजनैतिक दलहरुमा षडयन्त्र र दाउपेचको बाहुल्यता छदैछ । यस्तो अवस्थामा रहिरहेमा राष्ट्रिय चरित्रको निर्माण हुन सक्दैन । राष्ट्रिय चरित्रको निर्माणको सन्दर्भमा कुरा गर्दा हाम्रो मित्र राष्ट्र भारतका नेताहरु मौलाना आजाद, महात्मा गान्धी, जवाहरलाल नेहरु आदिलाई सम्झने गर्नु पर्ने हुन्छ । किनभने जस्को चरित्रले अंग्रेजको शासन हटाएर स्वतन्त्र भारतको निर्माण गर्न सके ।
कुनै पनि राष्ट्रको सम्मान त्यस राष्ट्रको राष्ट्रिय चरित्रको आधारमा गरिन्छ । राष्ट्रिय चरित्र उच्च भएको राष्ट्रलाई कुनैपनि राष्ट्रले अपमान गर्न सक्दैन । राष्ट्रको उन्नतिको लागि राष्ट्रिय चरित्रको निर्माण हुन अति आवश्यक छ । राष्ट्रिय चरित्रको निर्माण विना राष्ट्रको उन्नति असम्भव हुन्छ । यदि हाम्रो राष्ट्रको राष्ट्रिय चरित्रको अभाव भयो भने प्रजातन्त्र या लोकतन्त्र जे भनौं कुनै हालतमा सफल हुदैन । देशको वागडोर समेतका राजनेताहरुले समयमा नै होस पु¥याउन अति अवाश्यक छ । समयको सिङ पुच्छर हँुदैन । अस्तु !

तपाइको विचार व्यक्त गर्नुहोस्

अन्य शिर्षकहरू

नुवाकोट उपमहानगर भए वेस होला कि ?

समृद्ध नेपाल सुखी नेपालीः एक विश्लेषण

ओज हराएको सरकार र नूर गिरेको प्रतिपक्षी

समान व्यवहार

प्रमुख समाचार

रवीन्द्र स्मृति दिवस मनाइयो

थप प्रमुख समाचार

मालेका महासचिव मैनाली चढेको गाडी दुर्घटना

मगर दिवसमा बिरामीलाई फलफूल वितरण