मानवीय र पर्यावरणीय संकटसँगै (कोभिड–१९)

dbbishwakarma डी.बी. विश्वकर्मा
चैत्र २७, २०७६

आफ्नो स्वार्थ निम्ति पर्यावरणीय घटकहरुमाथि चरम दोहनसँगै विनासगरी समग्र जीवहरुलाई संकटमा पार्नु महा भूल हो ।

ग्रहहरुमध्य प्राणीहरुका लागि सबैभन्दा उपयुक्त वातावरण भएको ग्रहको रुपमा प्राप्त सुन्दर उपहार हो, पृथ्वी । जहाँ हावा, पानी, जमिन, जंगल र जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ । यिनीहरुलाई पर्यावरणीय घटकहरु अर्थात प्राकृतिक श्रोत साधन पनि भनिन्छ । मानव र समग्र जीवहरु यिनै पर्यावरणीय घटकहरुसँग अन्तरसम्वन्धित् छन् । जीवहरुबीच अन्तरकृया गर्दछन् । यिनीहरु एक अर्कामा पुरक पनि छन् ।
त्यसैले, यस पृथ्वी करोडौं थरीका जीवहरुको वासस्थानका लागि साझा घर समेत हो । यहाँ, सबैका लागि समान रुपले जीउन पाउने अधिकार छ । जसमध्ये मानव सर्वश्रेष्ठ र चेतनशील प्राणी हो । हरेक प्राकृतिक श्रोत साधनहरु मानव मात्रको एकलौटी पेवा होइन । आफ्नो स्वार्थ निम्ति पर्यावरणीय घटकहरुमाथि चरम दोहनसँगै विनासगरी समग्र जीवहरुलाई संकटमा पार्नु महा भूल हो ।

हाल विश्वमा घटित घटनाक्रमहरुले दुई किसिमको संकट पैदा गराएको छ । एकातर्फ पर्यावरणीय संकट र अर्कोतर्फ मानवीय संकट । विभिन्न काल खण्डहरुमा ठूला–ठूला प्रलयकारी घटनाहरु घटेका छन् । जसको कारण समग्र मानव र जीवजगतले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपरेको इतिहास हामीले सुन्दै र देख्दै आएका छौं । जसको कारण प्रकृतिमाथिको विघटन र वर्वादी व्यहोर्नुपरेको छ ।
मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई सन्तुलनमा राख्नको लागि प्रकृतिले दिएको बायुमण्डल, जलमण्डल, भूमण्डलहरुबाट स्वच्छ हावा, पानी र भोजन प्राप्त गर्नु पहिलो आवश्यकतासँगै शर्त पनि हो । तर, भौतिक सुख सुविधाको निम्ति प्राकृतिक श्रोत र साधनमाथि मानिसले एकलौटी रजाईं गर्दै आएका छन् । पैसा अर्थात पूँजीको बृद्धि, संचित गर्नुलाई सम्पन्नता, सत्ता र शक्ति मापनको मुख्य वस्तुको रुपमा महत्व दिंदै आएको छ ।

‘जसले प्राकृतिक श्रोत र साधनमाथि दोहन गरेर कर्पोरेट विकासलाई पैसामा बदल्न सक्छ, उही सर्वशक्तिमान कहलिन्छ’ भन्ने मान्यताले ग्रसित विश्वका केही मुठ्ठीभर मानिसहरुले नै मानवलगायत समग्र प्राणीहरुलाई संकटमा पारेका छन् । कर्पोरेट विकास र पूँजी बृद्धिको प्रतिस्पर्धामा आँखा चिम्लिएर कार्वन डाईअक्साइड ग्याँसको उत्सर्जन भइरहेको छ ।

मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई सन्तुलनमा राख्नको लागि प्रकृतिले दिएको बायुमण्डल, जलमण्डल, भूमण्डलहरुबाट स्वच्छ हावा, पानी र भोजन प्राप्त गर्नु पहिलो आवश्यकतासँगै शर्त पनि हो । तर, भौतिक सुख सुविधाको निम्ति प्राकृतिक श्रोत र साधनमाथि मानिसले एकलौटी रजाईं गर्दै आएका छन् ।

पर्यावरणीय घटकहरु हावालाई विशाक्त बनाउँदै जैवजगतका लागि आवश्यक पर्ने अक्सिजन उत्पादनको श्रोत हरियाली वनस्पति र वन जंगलको विनास भैरहेको अवस्था छ । जहाँ, मानव र प्राणीले शुद्ध हावामा सास फेर्न पाउने अधिकारबाट वञ्चित हुनुपरेको छ । पृथ्वीमा अत्याधिक तापक्रमको वृद्धि गराउनुले कतै अनाबृष्टि, कतै अतिबृष्टि त कतै खडेरी लाग्नु, पानीका श्रोत मानिने हिमशृंखलाहरु पग्लिंदै जानुले आज जलवायु परिवर्तनको चरम प्रभाव र असर भनी बुझ्न सकिन्छ ।

प्रकृतिले दिएको शुद्ध पानीको मुहान, श्रोतहरु सदाको निम्ति सुक्दै र समाप्त हुँदै गएको अवस्था छ । सदियौंदेखिको डाँडा र पहाडी वस्तीका मानिस पानीको अभावमा विस्थापन हुनुपर्ने अवस्था सृजना भएको छ । उलपलध पानीको श्रोतहरु पनि विषाक्त भएका छन् । पानीको अभावमा समग्र जैवजगत आतंकित हुनुपरेको छ । दैनिक एक सय भन्दा बढी प्रजातीका जीवहरु सदाको लागि लोप हुँदै गएको विश्व वन्यजन्तु संस्थानको तथ्यांकले देखाएको छ । मानिसको जनजीवनमा असन्तुलन पैदा भएको छ । आज खेतीयोग्य जमिनहरु उज्जड र बाँझो बन्न पुगेको छ ।

जीवनको मुल आधार अर्थात जीवनको रेखा भनिने कृषि प्रणालीलाई विषाक्त बनाइएको छ । हिजोका प्राकृतिक तथा जैविक खेतीलाई आज विस्थापन गरिएको छ । कर्पोरेट मूल्य र मान्यताबाट हौसिएर हरित कृषि क्रान्तिको नाममा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुले उत्पादन गरेका युरिया (विषादीजन्य) चिजहरुको भष्मासुर प्रयोग गरिएको छ । समग्र धर्तीको ६० प्रतिशत भन्दा जमिन आज विषमय बनेको यथार्थ हामीले देख्दै आएका छौं । प्रचुर मात्रामा खाद्य उत्पादन गर्ने लालचमा जमिनको उर्वरतालाई ह्रास गराउँदै विषाक्त खाद्यबाली उत्पादन गर्न उद्धत रहेको छ ।

समग्र धर्तीको ६० प्रतिशत भन्दा जमिन आज विषमय बनेको यथार्थ हामीले देख्दै आएका छौं । प्रचुर मात्रामा खाद्य उत्पादन गर्ने लालचमा जमिनको उर्वरतालाई ह्रास गराउँदै विषाक्त खाद्यबाली उत्पादन गर्न उद्धत रहेको छ ।

कृषि उत्पादन व्यापार र नाफासँग जोडेर जति सक्यो चाँडो धेरै उत्पादन गर्ने र नाफा कमाउने होडमा छ । यस्तो उत्पादन र वितरणले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर र डरलाग्दा रोगहरुको आक्रमण हुने गरेको छ । तिनै खानपानले अहिलेका मानिसमा कलिलै उमेरमा सुगर, प्रेसर, युरिक एसिड, अल्सर, क्यान्सर, प्यारालाइसिस, हार्ट–अट्याक, एचआईभी एड्स जस्ता खतरनाक रोगहरुको शिकार हुनुपरेको छ । कतिपय बालबालिकाहरु आमाको गर्भबाट जन्मदैमा निमोनिया, जन्डिस् लिएर जन्मने गरेका छन् । कति त जन्मदै अपांग भई जन्मने गरेको घटनाहरु देख्न सकिन्छ ।

त्यति मात्र होइन, हामी देख्न सक्छौं कि जब मानवले प्राकृतिक खेतीलाई छाडेर रासायनिक खेतीमा लागेका कारण विषयुक्त खाना खान बाध्य भयो । तब, विभिन्न नयाँ र डरलाग्दा भाइरस तथा रोगहरु (डेंगु, इवोला भाइरस, जीकाभाइरस, स्वाइन फ्लू, वर्डफ्लू, सार्स) लगायतका खतरनाक र नरसंहारकारी रोगहरुले विगतहरुमा आतंक मच्चाइसकेको घटना हामीले देखेका छौं । विश्वमा मानवले धेरै ठूला क्षतिहरु व्यहोर्दै आइरहेका छन् । साथसाथै चेतावनी समेत पाइरहेका छन् ।

यस्ता चुनौति र चेतावनीहरुलाई वेवास्ता गर्दै प्रकृतिमाथिको दोहनलाई कम गर्नुको साटो सिध्याउनमा लागी परेका छन् । त्यति मात्र होइन कि विश्वका राज्य र सरकारहरुले सामाजिक संकटलाई विकराल बनाउँदै आएका छन् । रासायनिक हतियार निर्माण, परीक्षण र युद्धको होडमा सबैखाले शक्तिको प्रदर्शन गरिसकेका छन् । अबको लडाई र शक्ति प्रयोगको विकल्पको रुपमा जैविक हतियारको विकासलाई लिएको बुझिन्छ ।

हालसालै मात्र चाइनाको हुवेई प्रान्तको वुहान शहरबाट सुरु भएको नोबेल कोरोना (कोभिड–१९) भाइरसले आज विश्वलाई तहस नसह पारिरहेको छ । हालसम्म हजारौंको संख्यामा ज्यान लिइसकेको छ भने लाखौ मानिसहरु यसबाट संक्रमित बनेका छन् । संक्रमितको संख्या बढिरहेको छ । विशेषगरी, यस भाइरस विश्वका विकसित र शक्तिशाली राष्ट्रबाट सुरुभई तिनै शक्ति राष्ट्रहरुमा ठूलो आतंक मच्चाइरहेको छ । हर संभवको प्रयास बाबजुद् पनि भाइरसलाई नियन्त्रणमा ल्याउन सकेको छैन ।

यसबाट भान हुन्छ कि कतै मानव समुदायले बेलाबेलामा अड्कलबाजी गर्दै आएको तेश्रो विश्वयुद्ध भइरहेछ । जुन रासायनिक हतियारको नभै जैविक हतियारको युद्ध मानिन्छ । यो स्वयं विश्वका महा शक्तिवादी राष्ट्रहरुले एकअर्कामा लगाइरहेको आरोप– प्रत्यारोप र वास्तविक घटनाक्रमहरुले पुष्टि गरेको छ ।
सारमा भन्नुपर्दा समग्र पृथ्वीका मानव र प्राणी जगत एकपछि अर्को महासंकटहरुमा फस्दै गएको छ । वैज्ञानिकहरुको चेतावनीअनुसार पनि हामी समग्र मानव र जीवहरु प्वाल परेको पानीजहाजमा महासागरको यात्रा गर्दैछौं । जसमा मानव समुदाय एकापसमा सामाजिक, धार्मिक, राजनीतिक, आर्थिक, जातीय लगायत विभिन्न बहानाबाजीको लडाईं, झगडा र लुछाचुँडीमा अल्झिएको अवस्था छ । तर, आफू सयर गर्दै गरेको जहाज सबैलाई लिएर डुब्दै गरेको कुरामा ख्याल गरेको छैन ।

त्यसैले, अब मानव समुदाय सजग हुनुपर्ने बेला आएको छ । जुन कुराको सही समयमा सही विचार, एजेण्डा र समाधानको दिशालाई मानवले बुझेर अंगाल्नु जरुरी छ । जुन हाम्रो प्रकृति–मानव केन्द्रित जन अभियान अर्थात नेचर–ह्युमन सेन्ट्रिक पिपुल मुभमेन्टले दिशानिर्देश गरेको छ । जहाँ, मानव समुदाय पर्यावरणीय घटकहरुको हितैषी बन्न सकोस् । यसैगरी, प्रकृतिका संपूर्ण पक्षहरुलाई मानव र प्राणी जगतको अनुकुलमा हुनेगरी जगेर्ना गर्न सकियोस् । अब, ढिलो नगरी संपूर्ण राज्य, सरकार र मानव समुदाय जुटेर लाग्न जरुरी छ ।

(लेखक, प्रकृति–मानव केन्द्रित जनअभियान नेपालको केन्द्रीय सदस्य हुन्)

Related News

सम्बन्धित समाचार

    • आमसञ्चार विधेयक र जनचासोको सवाल

      अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी चैत्र ३०, २०७७
      गण्डकी प्रदेशको आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालयले ‘गण्डकी प्रदेशमा आम सञ्चार सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेका विधेयक’ प्रदेश मन्त्रिपरिषदबाट पारित गरी…
    • अर्घौं–कालिका मन्दिर दिगो संरक्षण र व्यवस्थापन

      Avatar सूर्यप्रसाद भण्डारी चैत्र २३, २०७७
      गण्डकी प्रदेश, कास्की जिल्ला पोखरा महानगरपालीका वडा नं. २८ मा अवस्थित कालिका मन्दिर क्षेत्रले समेटेको ऐतिहासिक महत्वको पोखरीसमेतको संरक्षण गरी…
    • सहकारीलाई र छायाँ बैकिंङ

      कृष्णमणि भुर्त्याल कृष्णमणि भुर्त्याल चैत्र २१, २०७७
      ‘बैंक’ भन्नाले रुपैयाँ पैसा जम्मा गर्ने, मागेको बेला भुक्तानी र सापटी दिने सरकारी वा गैह्र सरकारी संस्था बुझिन्छ । यही…
    • मैले देखेको फल्याङकोट

      क्या. हर्कबहादुर गोदार क्या. हर्कबहादुर गोदार चैत्र १४, २०७७
      फल्याङकोट कास्कीकोट राज्य अथवा २४ राज्यको १ किल्ला (फौजी पोस्ट) भएको इतिहास बताउँछ । यो सन् १७०० वा विसं १७५६…
    • पोखरामा नगर प्रहरीको नालीबेली

      वसन्तप्रसाद चालिसे वसन्तप्रसाद चालिसे चैत्र १३, २०७७
      वर्तमान अवस्थाका स्थानीय तह पूर्वीय दर्शनको युनानी राज्यको परिकल्पनाबाट विस्तार हुँदै आएको हो । नेपालको सन्दर्भमा स्थानीय तह जनताको सबैभन्दा…

    hero news full width

    sanil ads

    wordlink ads