मञ्चीय कार्यक्रमका समस्या र समाधान

yuwarajpoudel युवराज पौडेल
माघ १, २०७६

हाम्रा म ञ्चीय कार्यक्रमहरुमा धेरै भाषणबाजीको पट्यारलाग्दो शृङ्खला चल्छ । हामी नेपाली अरु कुरामा जे भए पनि भाषण भनेपछि हुरुक्कै हुन्छौँ । भाषण गरेर नथाक्ने विचित्रको संस्कार हाम्रा नसानसामा छ । भाषण पनि सामान्य भाषण होइन, धाराप्रवाहयुक्त बेजोडको भाषण । हाम्रा भाषणको मुख्य विशेषता विरोध, आक्रोश र नकारात्मकता हो ।

केही दिन अगाडि लेखक तथा विश्लेषक आहुतिको कान्तिपुर दैनिकमा ‘मञ्चीय संस्कारको दिगमिग’शीर्षकको लेख प्रकाशित भयो । आहुतिको यो लेखले नेपाली राजनीतिक तथा सामाजिक जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण विषयलाई उठाएको छ । आहुतिले मञ्चीय संस्कारलाई मूलतः इतिहासको चेतनाबाट हेर्ने कोसिस गर्नुभएको छ । विभेदपूर्ण सामन्तवादी संस्कारको एउटा अवशेषका रुपमा मञ्चीय संस्कार रहेको कुरा उल्लेख गर्नुभएको छ । वास्तवमा यो विषय यतिबेला चर्चा गर्न उपयुक्त विषय हो भन्नेमा कुनै दुई मत छैन । नेपालमा मञ्चीय कार्यक्रमहरुका मूलभूत समस्याहरु चर्चा गर्ने उद्देश्यमा प्रस्तुत आलेखलाई अगाडि बढाइएको छ ।
वास्तवमा नेपालमा आयोजना गरिने विभिन्न मञ्चीय कार्यक्रमहरु कस्ता हुन्छन् भन्ने कुरा तपाईँ हामीलाई थाहाभएकै कुरा हो । साना सहकारीका कार्यक्रमदेखि ठूला प्रधानमन्त्री, मन्त्री उपस्थित हुने मञ्चीय कार्यक्रममा थुप्रै समस्याहरु रहेका छन् । हाम्रा मञ्चीय कार्यक्रमहरु प्रायः भद्दा र अवैज्ञानिक प्रकृतिका देखिन्छन् । विगतलामो समयदेखि नै हाम्रा कार्यक्रमहरु एकनाशले चलिरहेका छन्, तिनको व्यवस्थापन पक्षमा खासै नवीनता आउन सकेको पाइँदैन ।
हाम्रा मञ्चीय कार्यक्रमहरुमा समयको ठूलो बरबादी भइरहेको हुन्छ । तोकिएको समयमा प्रमुख अतिथि, अन्य अतिथि वा कोही पनि नआउने एउटा आम मान्यता जस्तै बनेको छ । मानौँ कार्यक्रम दिउसो ११ बजे सुरु हुने भनिएको छ भने, त्यहाँ कम्तीमा १ बजेबाट कार्यक्रम सुरु गरिएको हुन्छ । प्रमुख अतिथि प्रायः ‘ठूलै मान्छे’लाई बनाइने गरिन्छ । प्रायः कार्यक्रमहरुमा राजनैतिक दलका नेता तथा मन्त्री, राज्यमन्त्री आदिलाई प्रमुख अतिथि बनाइन्छ । हाम्रा मन्त्रीहरु तथा राजनीतिक दलका नेताहरु प्रमुख अतिथि बन्न पाएपछि साना सहकारीका कार्यक्रम पनि छोड्दैनन् ।
प्रमुखअतिथिको चयन गर्दा सम्बन्धित क्षेत्रभन्दा बाहिरको व्यक्ति अझ राजनैतिकदलको नेतालाई चयन गर्ने प्रवृत्ति बढी नै पाइन्छ । एउटा क्षेत्रको कार्यक्रममा अर्काे क्षेत्रको प्रमुख अतिथि हुँदा त्यसको प्रभावकारिता कमै हुन्छ । जस्तैः विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा कृषि वा भूमि सुधार मन्त्रीलाई प्रमुख अतिथि बनाउनु । विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा विद्यालय शिक्षासँग सम्बन्धित विज्ञ, प्राज्ञ वा त्यही क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याएको सम्बन्धित उपयुक्त व्यक्तिको चयन गर्दा शोभनीय हुन्छ ।
प्रमुख अतिथि त्यस्तो व्यक्तित्व हुनुपर्छ, जसले सम्बन्धित कार्यक्रमको उद्देश्य प्राप्तिमा सहयोग पु¥याउन सकोस्, जसका भनाइहरु सम्बन्धित संस्थाका लागि उत्प्रेरक खुराक बनून् । अधिकांश संस्था वा संगठनमा जुन दलको प्रभाव बढी छ, त्यही दलको नेतालाई प्रमुखअतिथि बनाउने प्रवृत्तिले ती संस्थाहरुमा राजनैतिक गन्ध फैल्याउने काम गरेको छ । सरकारका मन्त्री वा राज्यमन्त्री वा अन्य पदीय व्यक्तिहरु पनि आफूसँग असम्बन्धित संस्था वा समारोहमा प्रमुखअतिथि बन्नु राम्रो होइन । जस्तै, पर्यटनसँग सम्बन्धित औपचारिक कार्यक्रममा कृषिमन्त्रीलाई प्रमुख अतिथि बनाउनु अनुपयुक्त र अवैज्ञानिक हुन्छ । सम्बन्धित क्षेत्रका सरोकारवाला र आवश्यक व्यक्तिलाई मात्र मन्तव्यको अवसर दिनु उपयुक्तहुन्छ ।
प्रमुखअतिथिले समयको पालना गर्नु पर्देन । प्रमुखअतिथि नआईकन कार्यक्रम सुरु नै नगर्ने भन्ने मान्यता पनि छ । जसले गर्दा कार्यक्रमहरु सुरु गर्न मै ढिलाइ हुने गर्छ । फेरि सुरु भएपछिको आसन ग्रहणको लम्बेतान प्रक्रिया आफैमा दिक्कलाग्दो छ । भएभरका माथिदेखि तलसम्मका सबैलाई आसन ग्रहण गराउनुपर्ने जुनप्रचलन छ, त्यो त झनै अनावश्यक देखिन्छ । कुर्चीमा बसेपछि स्वतःआसन ग्रहण भएको मानिन्छ र फेरि आसनग्रहण गराइराख्नुको कुनै औचित्य देखिँदैन । फेरि, आसन ग्रहणको यो शृङ्खला प्रत्येक नयाँ मानिस आउँदा दिनभरिजसो नै चलिरहेको हुन्छ ।
उद्घोषकले भूलवश आसन ग्रहण गर्न बिर्सेमा कतिपय मानिस त्यसलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाएर कार्यक्रम नै छाडेर हिँडने गरेको पनि देखिन्छ । लेखक तथा विश्लेषक आहुति भन्छन्, ‘आसन ग्रहण त्यस सामन्तवादी युगको संस्कार थियो, जहाँ जन्म, जात वा पदका आधारमा आसन निश्चित हुन्थ्यो’ (आहुति, कान्तिपुर मंसीर २९) । आसन ग्रहण सिध्यिएपछि फेरि ब्याच वितरणमा केही समय खर्च हुन्छ । विश्लेषक आहुतिले भनेजस्तै ब्याच पनि थरिथरिका लगाएर मान्छेको सामजिक श्रेणीनिर्धारण गरिएको हुन्छ । अनि फोटोमा माल्र्यापण भनेर फेरि अर्काे नौटङ्कीहुन्छ । अनि राष्ट्रियगान, शहीदका नाममा मौनधारण, कार्यक्रमको उद्घाटन आदि आदि गर्दा लगभग आधा समय व्यतीत भइसकेको हुन्छ । अनि बल्ल सुरु हुन्छ भाषणको शृङ्खला ।
हाम्रा म ञ्चीय कार्यक्रमहरुमा धेरै भाषणबाजीको पट्यारलाग्दो शृङ्खला चल्छ । हामी नेपाली अरु कुरामा जे भए पनि भाषण भनेपछि हुरुक्कै हुन्छौँ । भाषण गरेर नथाक्ने विचित्रको संस्कार हाम्रा नसानसामा छ । भाषण पनि सामान्य भाषण होइन, धाराप्रवाहयुक्त बेजोडको भाषण । हाम्रा भाषणको मुख्य विशेषता विरोध, आक्रोश र नकारात्मकता हो ।
समस्याको मुठो फुकाउन पनि हामी माहिर नै छौँ तर समाधानको बाटो देखाउने दृष्टिचेतले हाम्रा भाषणलाई छुँदैन । हामीकहाँ समाधानमुखी भएर सुझावमूलक भाषण गर्ने प्रवृत्ति नै छैन । आलोचनाप्रधान हुनु, विषयकेन्द्री नहुनु, वस्तुगत नहुनु, सङ्क्षिप्तता नहुनु, भावना प्रधान हुनु हाम्रा मञ्चीय भाषणका प्रमुखविशेषता नै बनेका छन् । उद्देश्य एकातिर अनि हाम्रा मन्तव्यहरु अर्कै अर्कैतिर बहकिइरहेका हुन्छन् ।
अझ राजनैतिक दलका कार्यक्रमको त कुरै नगरौँ, त्यहाँ आफ्नो दलको विचार, मान्यता, दृष्टिकोणले भन्दा विरोधीदलको आलोचना र गालीगलौजले बढी प्राथमिकता पाइरहेको हुन्छ । अरुलाई गाली गर्ने र आलोचना नगरे भाषणजस्तै नठान्ने मानसिकता बलियो रहेको छ । मन्तव्य वा भाषणहरुमा कति सकारात्मक कुराको चर्चा हुन्छ । औपचारिक कार्यक्रममा हुने पट्यारलाग्दो मन्तव्यप्रति आमजनताको रुचि पनि कम देखिन्छ । हामीकहाँ भाषणकै कारण नेता हुन पाइने प्रचलन बसेको छ ।
मीठो स्वरमा धारा प्रवाह बोल्न सक्ने नेताले जनताको कुनै काम नगरे पनि सफल नेता ठानिन्छ । राम्रो भाषण नगर्ने तर राम्रो काम गर्न सक्ने नेतालाई जनताले पनि मान्दैनन् । बरु काम चाँहिदैन, भाषणदिने काम छोड्नु हुँदैन भन्ने कुरा चतुर नेताले राम्रैसँग बुझेका छन् । नेपालमा राजनीति गर्ने त्यस्तो नेता अभागीहो, जसको जिब्रो राम्रो चल्दैन, तीखो रुपमा प्रस्तुत हुँदैन । श्रुतिमधुरता नहुनु नै तिनको सबैभन्दा ठूलो अभिशाप हो भलै तिनले जतिसुकै राम्रो काम गरुन् ।
भाषणले हुन्थ्यो भने आजसम्म नेपाल स्वीट्जरल्यान्ड बन्थ्यो, सिङ्गापुर बन्थ्यो । भाषणमा कति नेताले देशलाई उहिल्यै ‘सिङ्गापुर’बनाइसकेका हुन् । भाषणले देश बनेन भन्ने कुरा आम नेपालीले ढिलै भएपनि बुझिसकेका छन् । वर्तमान नेपालले कुरा कम,कामबढी गर्ने नेता खोजेको छ । आजका सचेत जनताले नेताका फुस्रा भाषणमा विश्वास गर्दैनन् भन्ने कुरा नेताले बुझ्नु जरुरी छ । समाज र राजनीतिक जीवनका हरेक क्षेत्रमा कुराभन्दा काम बढी गर्ने नेतृत्व चाहिएको छ ।

वर्तमान सन्दर्भमा हाम्रा मञ्चीय औपचारिक कार्यक्रमहरुमा समयानुकूल संशोधन र परिमार्जन आवश्यक देखिएको छ । मञ्चीय कार्यक्रमहरु असाध्यै भद्दा, अव्यावहारिक, लामा र अवैज्ञानिक भएका छन् ।

महावीर पुन, भाषणले ठूला भएका होइनन् । सयौँ सयौ होनहार भनिएका नेताले गर्न नसक्ने काम एक्ला महावीर पुनले गरेर देखाएका छन् । आँखा रोगका क्षेत्रमा संसारमै ख्याति प्राप्त गर्न सफल डा. सन्दुक रुइत भाषणले महान् भएका होइनन् । उनले भाषणमा कहिल्यै विश्वास गरेनन् । पहिलाकाम गरेर देखाउनुपर्छ भन्ने उनको दृढ प्रतिज्ञाका कारण आज तिलगङ्गा आँखा अस्पताल संसारकै नमूना आँखा अस्पतालका रुपमा चिनिँदै छ । उनी धेरै बोल्दैनन, आवश्यक कुरा मात्र बोल्छन् ।
आज भारत, पाकिस्तान, श्रीलङ्का जस्ता देशका आँखा रोगीहरु सन्दुक रुइत खोज्दै नेपाल आउनु आम नेपालीका लागि गर्वको विषय हो । त्यस्तै, कुलमानले भाषणमाभन्दा कर्ममा विश्वास गरेकै कारण ‘उज्यालो नेपाल’ सार्थक भएको तथ्यलाई बिर्सन मिल्दैन । त्यसैले, मान्छेको मूल्याङ्कन भाषणमा होइन, कर्ममा गर्ने संस्कार बसाल्न सकिएन भने इतिहासको चक्का सही तरिकाले नगुड्न पनि सक्छ । सिङ्गापुर, जापान, कोरिया आदि तीव्रतर विकासको गतिमा अगाडि बढिरहेका मुलुकका नेता र जनताको संस्कारलाई हेर्ने हो भने उनीहरु भाषणमा भन्दा कर्ममा विश्वास गरेकै कारण यो सब सम्भव भएको तथ्य हाम्रा सामु छर्लङ्गै छ ।
हाम्रा औपचारिक कार्यक्रमहरुमा मञ्चमा अनावश्यक मानिसहरुको थुप्रो जम्मा गर्ने प्रवृत्ति पनि रहेको छ । वास्तवमा यो प्रचलन पनि सही र वैज्ञानिक छैन । मञ्चमा एक जना वक्ता र उद्घोषक भन्दा बढी मान्छे आवश्यक नै हुँदैन । अरु सबै दर्शकदीर्घामा बस्ने परम्परा बसाल्नु उपयुक्त देखिन्छ । फेरि मञ्चमा विश्लेषक आहुतिले भनेजस्तै थरिथरिका ब्याज, थरिथरिका कुर्ची, थरिथरिका खादाको जुन विभेदपूर्ण प्रवृत्ति छ, त्यो पनि समयानुकूल र व्यावहारिक छैन । आसनग्रहण पछि पनि ब्याजवितरण, फोटामा माल्र्यापण, मौन धारण, राष्ट्रियगान, कार्यक्रम उद्घाटन आदि प्रक्रिया चल्छन् । यति गर्दा लगभग आधा भन्दा बढी समय गुज्रिसकेको हुन्छ ।
त्यसपछि सुरु हुन्छ मन्तव्य वा भाषणको अर्काे निरस चक्र । हाम्रा कार्यक्रम योजना तयार गर्दा नै मन्तव्य वा भाषणलाई प्राथमिकता दिइन्छ । फेरि भाषण गर्दा वक्ताले मञ्चमा भएका सयौँ सयौ अतिथि र तिनका पदहरुलाई सम्बोधन गर्दा झनै समयको दुरुपयोग भइरहेको हुन्छ । यो झनै अवैज्ञानिक र अव्यवहारिक प्रचलन हो । यसलाई समयानुकूल संशोधन र परिमार्जन गर्नु आवश्यक देखिएको छ । ‘आदरणीय सभापति, अतिथिज्यू र सम्पूर्ण भद्रजनहरु’भनेर सिधै विषयमा प्रवेश गर्न सकिन्छ । लम्बेतान सम्बोधन आवश्यक छैन । सबै वक्ताले सबै व्यक्तिलाई सम्बोधन गरिरहँदा ऊर्वर समय त्यत्तिकै खेर गइरहेको हुन्छ, जसले गर्दाप्रधान कुरा नै ओझेलमा परिरहेको हुन्छ ।
मन्तव्य दिँदा पनि समयको ख्याल नगर्ने हाम्रो संस्कार नै बसेको छ । उद्घोषकले पाँचमिनेटभित्र सक्नुपर्ने भने पनि वक्ताले घण्टौँ समय व्यतीत गरिरहेको हुन्छ । भाषण वा मन्तव्य राख्दा पनि सम्बन्धित संस्था, संगठन वा कार्यक्रमको क्षेत्र र उद्देश्यमा आधारित भएर मात्र राख्नु पर्दछ । सम्बन्धित विषय क्षेत्रभित्रै रहेर संक्षिप्त, उत्प्रेरणामूलक, समाधानमुखी, वस्तुगत र स्पष्टविचार प्रस्तुत गर्नुपर्दछ । भावनामा बहकिएर वा उत्तेजित भएर अनावश्यक सन्दर्भ उठाउनु हुँदैन । आफूलाई विद्वान देखाउन क्लिष्ट भाषाशैलीको प्रयोग गर्ने र अनावश्यक लामो कथा कहानीको पाण्डित्याइँ प्रदर्शन गर्नु हुँदैन ।
आफू बहकिने जस्तो लाग्छ भने कागजमा लेखेर पनि वा टिपोट बनाएर पनि लैजान सकिन्छ । कागज हेरेर पढ्दा आफूलाई ‘नजान्न’े ठान्छन् कि भन्ने मानसिकता पनि रहेको छ । तर कागज नहेरी अनावश्यक लम्बेतान भावनामा बहकिनुभन्दा कागज हेरेर ठोस र बुँदागत कुरा प्रस्तुत गर्नु नै बढी वैज्ञानिक हो । कतिपय कार्यक्रममा वक्ताले बोलेका कुरा फेरि उद्घोषकले आफ्नै तरीकाले समीक्षा र विश्लेषण गर्ने प्रचलन पनि छ । प्रत्येक वक्ताले बोलेका कुराको समीक्षा र सामान्यीकरण गर्नु आवश्यक हुँदैन । फेरि उद्घोषकले वक्ताको भनाइको व्याख्या विश्लेषण गर्ने हैसियत पनि राख्दैन । सामान्य एक दुई वाक्यमा सामान्यीकरण गर्नु अनुपयुक्त नभए पनि बढी व्याख्या विश्लेषण गर्नु अनुपयुक्त नै हो ।
वर्तमान सन्दर्भमा हाम्रा मञ्चीय औपचारिक कार्यक्रमहरुमा समयानुकूल संशोधन र परिमार्जन आवश्यक देखिएको छ । मञ्चीय कार्यक्रमहरु असाध्यै भद्दा, अव्यावहारिक, लामा र अवैज्ञानिक भएका छन् । लेखक तथा विश्लेषक आहुति भन्छन्, ‘राजनीतिक वा सामाजिक कार्यक्रमहरुका मञ्चीय संस्कारहरुले आजको समय र पुस्ताको आवश्यकतालाई सम्बोधन नगरिहेको मात्रहोइन, बरु तिनले घातक भूमिका खेल्न थालेका छन्’ (आहुति, कान्तिपुर, ऐजन) । मन्तव्यलाई मात्र प्राथमिकता दिने, असम्बन्धित क्षेत्रको व्यक्तिलाई प्रमुखअतिथि बनाउने, आसनग्रहणको पट्यारलाग्दो शृङ्खला प्रस्तुत गर्ने, मञ्चमा धेरै अतिथि राख्ने, मन्तव्य राख्दा अप्रासङ्गिक र भावनात्मक हुने जस्ता समस्याहरुले हाम्रा मञ्चीय कार्यक्रमहरु अस्तव्यस्त बनिरहेका छन् । समयको सही सदुपयोगलाई ध्यानदिने, सम्बन्धित क्षेत्रको उपयुक्त व्यक्तिलाई मात्र प्रमुखअतिथि बनाउने, कार्यक्रम चुस्त र छरितो बनाउने, आसन ग्रहण नगराउने, मञ्चमा वक्ता र उद्घोषक बाहेक अरु नबस्ने, सम्बोधन गर्दा छोटो तरिका अपनाउने जस्ता संस्कारहरु बसाल्न सकिएन भने हाम्रा औपचारिक मञ्चीय कार्यक्र्रममा अन्तिममा सभापति एक्लै बोल्नुपर्ने स्थिति आउन सक्छ ।

तपाइको विचार व्यक्त गर्नुहोस्

अन्य शिर्षकहरू

मानसिक रोग: भ्रम र यथार्थ

माओवादीहरु चार ग्रुपमा विभाजित

नेकपा र राजपाबीचको सहकार्यले ल्याएको तरंग

स्मृतिको पगरीमा जङ्गलीको जीवनी

सुगन्धबिनाको अमेरिका यात्रा

प्रमुख समाचार

चिर्पटले टाउकोमा प्रहारगरी बाबुको हत्या

थप प्रमुख समाचार

बतास फाउण्डेशनको रक्तदान

दोश्रो वेगनास कप तयारी अन्तिममा

मेयर कप भलिबल