अबको पर्यटनमा होमस्टेको महत्व

kbmashal के.वी. मसाल
वैशाख २३, २०७७

अहिले सम्मको महामारीको इतिहास अध्ययन गर्ने हो भने महामारी पछिका दिनमा धेरै कुरा परिवर्तन भएका छन् । राजनीति, आर्थिक र सामाजिक कुरा त छदैछ, गरि रहेका पेशाको धार पनि परिवर्तन भएका छन् ।

कोरोनाभाइरस (कोभिड–१९) का कारण अहिले सबैभन्दा बढी प्रभावित पर्यटन क्षेत्र बनेको छ । अहिले पर्यटन क्षेत्रका कैयौँ श्रमिक बेरोजगार हुनुपरेको छ । कोरोनाको प्रभावले धेरै देशको अर्थतन्त्रमा नकरात्मक प्रभाव परेको छ । नेपालमा वार्षिक ८० अर्ब विदेशी मुद्रा आर्जन पर्यटन क्षेत्रबाट हुने गरेको थियो । पर्यटन विकासको लागि १५ खर्ब जतिको लगानी भएको थियो । नेपालमा करिब १० लाख मानिस पर्यटन क्षेत्रबाट रोजगार भएका थिए ।

पर्यटन क्षेत्रमा अहिले होटल व्यवसाय ठप्प भएको छ । नेपालमा रहेका तारे होटल, रिसोर्ट, होमस्टे लगायत सबै होटलहरु पूर्ण रुपमा बन्द भएका छन् । यसबाहेक होमस्टे, पर्यटक स्तरका होटलहरु सबै ठप्प भएका छन् । खासगरी वाह्य पर्यटकहरुका लागि तारे होटल, होमस्टे एवम् रिसोर्टहरुका ग्राहक पर्यटक हुन् । तर लकडाउनमा भएपछि सबै उडानहरु स्थगित भएको र मानिसहरुको आवागमन ठप्प भएपछि होटल व्यवसायमा अर्बौको नोक्सानी भएको छ । लकडाउन भएपछि होटल व्यवसायमा नोक्सानी मात्र भएको छैन ठूलो संख्यामा बेरोजगारी बढने भएको छ । होटल व्यवसायी लकडाउनका कारण ठप्प बनेपछि नेपालको अर्थतन्त्र नै चौपट भएको छ ।

कोरोना भाइरसको अहिलेको महामारी भन्दा पनि ठूलो महामारी स्पेनिश फ्लू थियो । सन् १९१८ देखि १९२० को महामारी फ्लूले विश्वको जनसख्याको एक तिहाइ मानिसहरुलाई मृत्यु गरायो । त्यसबेला विश्वको जनसख्या १.८ अर्ब थियो । पहिलो विश्वयुद्ध सकिँदै गर्दा स्पेनिश फ्लू भाइरस फैलिएको थियो । तर महामारीमा विश्वयुद्धमा मारिएका भन्दा धेरै मानिसको ज्यान गयो । जुन महामारीलाई मदर अफ अल प्यान्डेमिक अर्थात् सबै महामारीको आमा भन्ने गरिएको छ । स्पेनिश फ्लूको महामारी भएको एक सय वर्ष भयो । त्यस पछि पनि साना ठूला महामारी हुदै समाधान हुदै गयो । कोरोना भाइरसको अहिलेको महामारीले सबैलाई त्रास बनाएको छ । सबै ब्यवसाय चौपट भएको छ ।

पर्यटन ब्यवसायमा लागेका मानिसहरु झन आत्तिएका छन् । अब यो ब्यवसाय के होला ? हिजोको जस्तो के अब लकडाउन फिर्ता भएपछि नेपालमा वाह्य पर्यटकहरु आउलान् ? पर्यटन ब्यवसायीहरु पुन आफ्नो ब्यवसायमा फर्कन सक्लान् ? यस्ता प्रश्नहरु सबैको मनमा उब्जिन्छ । अहिले सम्मको महामारीको इतिहास अध्ययन गर्ने हो भने महामारी पछिका दिनमा धेरै कुरा परिवर्तन भएका छन् । राजनीति, आर्थिक र सामाजिक कुरा त छदैछ, गरि रहेका पेशाको धार पनि परिवर्तन भएका छन् । अहिलेको कोरोना भाइरसको महामारीले बिश्वलाईनै त्रास बनाएको छ । प्रत्येक बर्ष घुमफिरमा रमाउने देशका मानिसहरु अहिलेको अवस्थामा घुमफिर नगर्न सक्दछन् । तर आन्तरिक पर्यटनलाई यसले रोक्दैन । नेपालमा पर्यटन क्षेत्रको सम्भावना निकै राम्रो छ । नेपालमा पर्यटनको विकासका कुरा गर्दा सन् १९९८ को भ्रमण वर्षदेखि नै आन्तरिक पर्यटन सुरुवात भएको हो । त्यो समयमा विदेशी पर्यटकको गाइड, पोर्टरभन्दा भिन्दै घुमफिरको लागि निस्कने नेपाली पनि बढेका थिए । पछिल्लो समय भएका महोत्सवले पनि आन्तरिक पर्यटनलाई सघाएका थिए । पछिल्लो समय पर्यटकहरुको मुख्य गन्तव्य क्षेत्र ग्रामीण पर्यटन नै हुने गरेको छ । ग्रामीण पर्यटनलाई प्रवद्र्धन गर्नको लागि अहिले होमस्टे खोल्ने लहर नै चलेको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा पुगेका पर्यटकहरुलाई राम्रो सेवा प्रदान गर्ने मान्यताको साथ अघी बढाइएको होमस्टे निर्माणप्रति मानिसहरुको आकर्षण बढदो छ । सबैभन्दा पहिले नेपालीले नै आफ्नो देश चिन्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र अरुलाई चिनाउन सकिन्छ । विदेशीको मात्र भर परेर मात्र पर्यटन विकास हुँदैन । अब आन्तरिक पर्यटकलाई नै लक्षित गरेर प्याकेज बन्नु पर्दछ ।

नेपालको पर्यटन एक ठाउँका मानिस अर्को ठाउँमा जाने निकै पुरानो चलन हो । हिमाली क्षेत्रका बासिन्दा जाडो महिनामा हिउँ छल्न र जडीबुटी बेच्न तराई झर्ने प्रचलन नेपालीको पुरानो हो । त्यस्तै, तराईका मानिस पनि व्यापारका लागि पहाड जाने पनि पुरानो चलन हो । घरमा पुग्ने पाहुना देउता हुन् उनीहरुसँग पैसा लिनुहँुदैन भनेर आन्तरिक पर्यटन हँुदैन । पर्यटन सित्तैमा हुने कुरा होइन । कुनै आन्तरिक पर्यटकले कुनै जातिको संस्कृति हेर्न चाहन्छ भने उसले त्यो संस्कृतिको संरक्षणका लागि केही शुल्क तिर्नुपर्छ । वन्यजन्तु हेर्न हजाराँै खर्च गर्ने पर्यटकले जनजातीहरुको संस्कृति हेर्न पनि खर्च गर्नुपर्छ । पर्यटक भएर कुनै ठाउँमा पुग्नु त्यस ठाउँको प्रकृति र संस्कृतिसँग आबद्ध भएर मनोरञ्जन प्राप्त गर्नु हो । घुमफिरमा जान चाहने आन्तरिक पर्यटनलाई प्रोत्साहित गर्न र आन्तरिक पर्यटन व्यवसाय गरेर पनि आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्नकालागि प्रचार–प्रसारको खाँचो छ ।

नेपालको प्राकृतिक सौन्दर्यता, सांस्कृतिक विविधताले पर्यटन विकासको सम्भाव्यता आफैमा लुकेको छ । प्राकृतिक सौगातले नेपालीको भविष्यलाई कायापलट गराउने सम्भावना त्यसै लुकिरहेका छन् । छाँगा, छहरा, झरना, ताल तलैया, मठ मन्दिर, कृषि विकासका क्षेत्र, गुराँसे मैदान जस्ता प्राकृतिक वातावरणसँग यी सम्भाव्यता रहेका छन् । मुलुकमा अनगिन्ती पर्यटकीय सम्भावना भएका भर्जिन गन्तव्यहरु प्रचार प्रसारको पर्खाइमा बसिरहेका छन् । अनेकौ साँस्कृतिक तथा धार्मिक सम्पदा र तीर्थस्थलहरु संरक्षणको अभावमा लोपोन्मुख हुन लागेका छन् । त्यस्ता भर्जिन गन्तव्यहरुमा आवश्यक पूर्वाधार तथा सूचना प्रविधिको विकास गर्नु पर्दछ । यस्ता गन्तव्य, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वका विविध पक्षका खोज र अन्वेषण हुनु पर्दछ ।

हिजोकोजस्तै पर्यटक आगमन दर फर्काउन अब कम्तीमा पनि २ देखि ४ वर्षको समय लाग्न सक्दछ । अब केहि समय विगतमा जस्तो ठूलो समूहमा पर्यटक घुमफिरमा निस्कने सम्भावना हुदैन । अबको पर्यटन सानो समूहलाई प्रवद्र्धन गर्ने खालका प्याकेज र बजारीकरण गर्न आवश्यक छ । हाम्रो पर्यटन अब आन्तरिक पर्यटन नै हो । त्यसैले कोरोनाको संक्रमण सकिएपछि सरकार र उद्योगीको पहिलो काम आन्तरिक पर्यटकलाई फर्काउनेमा केन्द्रित हुनुपर्छ । त्यसका लागि नीति नै बनाएर घुमफिरको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ । सबैतिर समन्वय गरेर सहज ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकेको खण्डमा फेरि नेपालको पर्यटन उठनेछ ।

पछिल्लो समय आफू बसेकै घरलाई पर्यटकीय प्रयोजनमा लगाएर केही आम्दानी गर्ने उद्देश्य सहित ग्रामणि क्षेत्रमा होमस्टे सन्चालन गर्ने क्रम बढेको छ । यसले पर्यटन क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता बढाएको छ । होमस्टेका लागि पर्यटन तथा नागरिक उडयन मन्त्रालयले निश्चित मापदण्ड तोकेको छ । जस अनुसार सफा ओढने रओछयाउने, पलङ, कुर्सी, टेबुल, डाइनिङ आदिको बन्दोबस्त गरेर आफ्नै घरमा होमस्टे चलाउन सकिन्छ । होमस्टेले गाउँघरमा पर्यटन पूर्वाधार बढाउनुका साथै स्थानीय रोजगारी, अर्थतन्त्र, कृषि र उद्यमलाई प्रवद्र्धन गर्ने मात्र नभएर घरपरिवार, रहन–सहन, खानपान र आतिथ्यलाई चिनाउनुका साथै सांस्कृतिक, साहसिक, पर्यावरणीय आदि विभिन्न पर्यटकीय क्रियाकलापलाई एकै ठाउँमा जोडन सकेको छ ।

आन्तरिक पर्यटकले कुनै जातिको संस्कृति हेर्न चाहन्छ भने उसले त्यो संस्कृतिको संरक्षणका लागि केही शुल्क तिर्नुपर्छ । वन्यजन्तु हेर्न हजाराँै खर्च गर्ने पर्यटकले जनजातीहरुको संस्कृति हेर्न पनि खर्च गर्नुपर्छ ।

नेपालमा पहिलो पटक होमस्टे संचालन गर्ने जिल्ला हो स्याङजा । स्याङजाको सिरुवारी होमस्टेको उदगम थलोको रुपमा परिचित छ । होमस्टेको पर्यटकीय अवधारण नेपालमा मात्रै हैन अमेरिका लगायतका मुलुकमा पनि अगाडि बढेको पाईन्छ । अमेरिका, अस्टे«लिया, यूरोपलगायतका शक्तिशाली देशहरुमा व्यापार र मनोरञ्जनको उद्देश्यले ग्रामीण पर्यटनका गतिविधि भएका देखिन्छन् । यस्तै विकासोन्मुख मलेसिया र केन्या लगायतका देशहरुमा व्यापार, उत्पादन तथा रोजगारी सृजनाका लागि होमस्टे सुरु गरिएका छन् । यस्तै छिमेकी देश भारत र चीनमा पनि होमस्टे सन्चालनमा छन् । अहिले होमस्टे सुविधा भएका गाउँ भ्रमण गर्दा बसाइमा सस्तो मात्र होइन रमाइलो पनि हुन्छ । होमस्टे सांस्कृतिक संगठनका रुपमा प्रचलित अंग्रेजी शब्द हो । जसले भ्रमण अथवा यात्राका क्रममा ग्रामीण भेगका घरमा बास बस्ने भन्ने अर्थ दिन्छ । यसले ग्रामीण क्षेत्रको भ्रमणमा जाने पर्यटकका लागि स्थानीय खाना परिकार, रहन सहनसहित घरघरमा खाने, बस्ने व्यवस्थालाई जनाउँछ ।

होमस्टेलाई हाम्रो परम्परागत संस्कृतिको आधुनिक रुप पनि मान्न सकिन्छ । हाम्रो समाजमा पहिले अध्ययनका लागि परदेश हिडेका व्यक्ति, नुन तेल लिन जाने आउनेहरु रात परेपछि बाटैमा बास बस्नुपर्ने अवस्था थियो । त्यतिबेला अहिलेका जस्ता होटेल थिएनन् । यसरी बास बस्ने पाहुनालाई घरधनीले केहि पैसा लिएर भाँडाकँुडा, दाउरा, पानी, नुन, तेल दिने प्रचलन थियो । ग्रामीण भेगका कतिपय ठाउँमा बेलुकाको समयमा बास बस्न आएका पाहुनाहरुलाई आफ्नो भान्सा चुलोमा जे पाकेको छ त्यहि खान दिने त्यसबापत न्यूनतम रकम मात्र लिने चलन अहिले पनि गाउँघरमा यदाकदा छदैछ । यही चलनको आधुनिक रुप होमस्टे हो । गाउँमा पुग्ने पर्यटकहरुले होटलमा खाने खाना भन्दा होमस्टेमा खानामा फरक स्वाद र बढी आत्मीयता पाउने भएको कारण होटलको अलावा होमस्टे नै रुचाउने गरेको पनि पाइन्छ । साथै होटलको तुलनामा होमस्टे सन्चालन कार्य सहज र कम खर्चिलो पनि छ । होमस्टेसँगै पर्यटकले स्थानीय संस्कृतिको आनन्द लिन सक्छन् । यसबाट आन्तरिक पर्यटक आकर्षित हुने सम्भावना त छ नै स्थानीयलाई पनि फाइदा पुगेको छ ।

पछिल्लो समय पर्यटनको बिकासको लागि धेरै स्थानिय तहहरुले होमस्टे सन्चालन गर्नका लागि कुरा उठाए पनि ३८ जिल्लाका पर्यटकीय गाउँहरुमा होमस्टे सन्चालनमा आएका छन् । ती गाउँमा सन्चालनमा आएका होमस्टेमा बस्ने वाह्य पर्यटकहरु भन्दा बढि आन्तरिक पर्यटकहरु बस्ने गर्दछन् । अहिले बढि होमस्टे सन्चालनमा आएका गण्डकी प्रदेशका स्याङजा, कास्की, म्याग्दी, लमजुङ र तनहु लगायतका जिल्लाहरुका होमस्टे आन्तरिक पर्यटकहरुले धानेका छन् । तराईका जिल्लाहरुमा पनि पूर्वी नवलपरासी, बाँके, वर्दिया, कैलाली र कन्चनपुरका होमस्टे पनि वाह्य पर्यटकहरु भन्दा धेरै आन्तरिक पर्यटकहरुले भरिएका हुन्छन् । यस्को कारण के हो भने वाह्य पर्यटकहरु सुविधा जनक होटल नभएको खण्डमा मात्र होमस्टेको खोजी गर्दछन् भने आन्तरिक पर्यटकहरु कम खर्चमा बास र खानाको ब्यवस्थाको खाजीमा होमस्टेमा पुग्दछन् ।

अहिले विकासले गर्दा शहर देखि गाउँसम्म बिभिन्न किसिमका भौतिक निर्माणका परिवर्तन भएका छन । सडक, पानी र बिजुली पुगेका गाउँहरुमा बिकासका नयाँ आयामहरु थपिदै गएका छन् । पछिल्लो चरण नेपालमा ग्रामीण बिकासको लागि होमस्टेको माध्यमबाट पर्यटनको प्रर्बद्धन गर्नेक्रम बढदो छ । होमस्टे सन्चालन गर्न त्यति सजिलो भने छैन । नेपाल सरकार पर्यटन तथा नागरिक उडयन मन्त्रालयले ल्याएको कार्यविधि ऐनले होमस्टे सन्चालन गर्नको लागि के–के प्रावधान पु¥याउनु पर्दछ भन्ने कुरा बुझाइ दिएको छ । तर हामीकहाँ सरकारले जारी गरेको कार्यविधि ऐनलाई वेवास्ता गर्दै कतिपय गाउँहरुमा होमस्टे संन्चालनमा आएका छन् । त्यस किसिमका होमस्टेहरुले ग्रामीण अथवा वाह्य पर्यटकहरुलाई होमस्टेको सुविधा नभएर होटलको ब्यापार सन्चालन गरेका छन् ।

नेपालमा होमस्टे सञ्चालन कार्यविधि, २०६७ आएको पनि ९ वर्ष भयो । समयानुकुल अब होमस्टे कार्यविधि मोडेलको रुपमा संघीयस्तरबाट समयमै पुनरावलोकन र परिमार्जन गर्नु जरुरी भएको छ । अहिले स्थानीय सरकारहरुबाट पनि आफ्नै नियम–कानून बनाई होमस्टे विकास र व्यवस्थापनका कार्यहरु अगाडि बढाउनु पर्दछ । केन्द्रीय सरकारबाट पृष्ठपोषणमुखी अनुगमन, सहजीकरण, क्षमता विकास, अनुसन्धान तथा अनुभव आदान–प्रदान अर्थात रिफ्लेक्सन गर्ने काममा सहयोग हुनु पर्दछ । यस कार्यमा होसान, तारागाउँ विकास समिति र नेपाल पर्यटन बोर्डलाई विशेष जिम्मेवार बनाउनुपर्छ । होमस्टे कार्यविधि २०६७ को परिमार्जन हुने भर्सनलाई कार्यविधिको हैसियतबाट अझ माथि पु¥याउने गरी नेपालको पर्यटन ऐनको कुनै दफासँग आबद्ध गरी नियमावलीको हैसियत प्रदान गर्नुपर्ने व्यवसायीहरुको माग पनि छ ।

जहाँ पर्यटनको विकास हुन्छ, त्यहाँ आर्थिक उन्नतिले फडको मार्दछ । देशको अर्थतन्त्रलाई सफल बनाउने हो भने अब सबै भन्दा पहिले आन्तरिक पर्यटनको विकास गर्न जरुरी छ । एउटा पर्यटन कुनै ठाउँमा मनोरञ्जनका लागि होस वा त्यस क्षेत्रको अवलोकन गर्न, जुन कामले गएपनि उसलाई आवश्यक पर्ने सेवा सुविधाहरुमा रकम खर्च गर्नु पर्ने हुन्छ । उसले खर्च गरेको रकमले व्यवसायीको आर्थिक जीवनस्तरमा सुधार गर्नुका साथै देशको आर्थिक उन्नतीमा समेत सहयोग पुराउने गर्दछ । अर्कोतिर, पर्यटनले ग्रामीण विकासमा मद्दत पु¥याउँछ । त्यसरी पर्यटनसित जोडिएपछि गाउँहरुको विकासको सम्भावना बढेर जान्छ । त्यसको अर्थ यो पनि हुन्छ, नेपालमा ग्रामीण पर्यटनको विकास हुनु भनेको गाउँहरुको पनि विकास हुनु हो ।

अहिले सन्चालनमा आएका अधिकांश होमस्टेहरुमा होमस्टे सञ्चालकहरुको आधारभूत अभिमुखीकरणमात्र भएको छ । उनीहरुमा विशेष गरी सीप र दक्षताको अभाव छ । विशेष गरी प्रचलित विदेशी भाषा जस्तै अग्रेजी, चाइनिज, फ्रेन्च आदिको ज्ञानको पनि कमी छ । आन्तरिक पर्यटकहरुको सेवाको लागि होमस्टे सन्चालकहरुले नेपाल भित्र बोलिने अन्य भाषाको समेत ज्ञान हुनु पर्दछ ।

Related News

सम्बन्धित समाचार

    • आमसञ्चार विधेयक र जनचासोको सवाल

      अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी अधिवक्ता गिरधारी सुवेदी चैत्र ३०, २०७७
      गण्डकी प्रदेशको आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालयले ‘गण्डकी प्रदेशमा आम सञ्चार सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेका विधेयक’ प्रदेश मन्त्रिपरिषदबाट पारित गरी…
    • अर्घौं–कालिका मन्दिर दिगो संरक्षण र व्यवस्थापन

      Avatar सूर्यप्रसाद भण्डारी चैत्र २३, २०७७
      गण्डकी प्रदेश, कास्की जिल्ला पोखरा महानगरपालीका वडा नं. २८ मा अवस्थित कालिका मन्दिर क्षेत्रले समेटेको ऐतिहासिक महत्वको पोखरीसमेतको संरक्षण गरी…
    • सहकारीलाई र छायाँ बैकिंङ

      कृष्णमणि भुर्त्याल कृष्णमणि भुर्त्याल चैत्र २१, २०७७
      ‘बैंक’ भन्नाले रुपैयाँ पैसा जम्मा गर्ने, मागेको बेला भुक्तानी र सापटी दिने सरकारी वा गैह्र सरकारी संस्था बुझिन्छ । यही…
    • मैले देखेको फल्याङकोट

      क्या. हर्कबहादुर गोदार क्या. हर्कबहादुर गोदार चैत्र १४, २०७७
      फल्याङकोट कास्कीकोट राज्य अथवा २४ राज्यको १ किल्ला (फौजी पोस्ट) भएको इतिहास बताउँछ । यो सन् १७०० वा विसं १७५६…
    • पोखरामा नगर प्रहरीको नालीबेली

      वसन्तप्रसाद चालिसे वसन्तप्रसाद चालिसे चैत्र १३, २०७७
      वर्तमान अवस्थाका स्थानीय तह पूर्वीय दर्शनको युनानी राज्यको परिकल्पनाबाट विस्तार हुँदै आएको हो । नेपालको सन्दर्भमा स्थानीय तह जनताको सबैभन्दा…

    hero news full width

    sanil ads

    wordlink ads